Artemida

Artemida (gr. Ἀρτεμις, łac. Artemis) – bogini łowów, dzikich zwierząt, natury, płodności oraz opiekunka kobiet w okresie rodzenia i dziewiczości w mitologii greckiej. Jej kult rozprzestrzenił się na całym basenie śródziemnomorskim, a w późniejszym okresie został zaadaptowany w religiach rzymskich pod imieniem Diana.

Geneza i imię

Imię Artemida wywodzi się prawdopodobnie z prehellenickiego rdzenia *ar- „błysk, światło” oraz elementu -temis związanym z boskością płodności. W starożytnych tekstach pojawia się także forma Artemis, a w literaturze późniejszej – Artemida, szczególnie w językach słowiańskich.

Rodowód

Według Hezjoda Artemida jest córką Zeusa i Leto, bliźniacą Apollina. Narodziny przybrały mitologiczną oprawę – Hera, żona Zeusa, usiłowała przeszkodzić Leto w porodzie, jednak bogini znalazła schronienie na wyspie Dela, gdzie urodziła Artemidę i Apollina.

Atuty i atrybuty

Łuk i strzały – symbolizują jej zdolność do precyzyjnego strzału, zarówno w łowiectwie, jak i w wymierzaniu sprawiedliwości.
Jeleń z rogiem złotym – towarzyszy jej w wielu przedstawieniach, podkreślając jej powiązanie z dziką przyrodą.
Księżyc – w późniejszych tradycjach Artemida łączona jest z fazami księżyca, zwłaszcza w roli opiekunki nocy.
Zwierzynie – jelenie, dziki, ptaki i psy są często ukazywane przy jej boku.

Kult i sanktuaria

Kult Artemidy był silnie związany z miejscami otwartymi: lasami, górami oraz wybrzeżami. Najważniejsze sanktuaria znajdowały się w:

Efezie – słynny Artemision, jeden z siedmiu cudów świata antycznego.
Paros – świątynia z ołtarzem dedykowanym boginią łowów.
Delos – miejsce narodzin Artemidy, gdzie odbywały się coroczne Panatenaje poświęcone jej czci.
Samos – kult związany z ochroną żeglarzy i rybaków.

Wizerunek w sztuce

W sztuce antycznej Artemida bywa przedstawiana jako młoda kobieta w krótkiej tunice (chyli), z łukiem w ręku i zwierzęciem przy boku. W rzymskiej wersji – Diana – pojawia się także w towarzystwie ptaków i wilków.

Rola w mitach

Do najważniejszych mitów związanych z Artemidą należą:

Opieka nad Andromedą – Artemida uratowała Andromedę przed potopem na rzece Acheloos.
Śmierć Niobe – po tym, jak Niobe ośmieliła się pochwalić się większą liczbą dzieci niż Leto, Artemida (razem z Apollinem) zabiła jej dzieci.
Polowanie na kalydyjskiego jelenia – Artemida została poproszona o pomoc w schwytaniu złotego jelenia, co stanowiło jedną z prób Herkulesa.
Niewierność Artemidy i Actaeon – myśliwy Actaeon przypadkowo zobaczył Artemidę kąpiącą się, za co został przemieniony w jelonka i rozszarpany przez własny łowczy stado.

Święta i rytuały

Najważniejsze uroczystości poświęcone Artemidzie to:

Artemisia – coroczne święto w Efezie, obejmujące poświęcenie ofiar zwierzęcych i konkursy łowieckie.
Hymny Artemidzie – odśpiewywane przez kapłanki zwane parthenoi, które wypełniały rytuały oczyszczenia i płodności.

Dziedzictwo kulturowe

Współczesna popularna kultura czerpie z obrazu Artemidy motywy dotyczące siły, niezależności i ochrony przyrody. Imię Artemida jest noszone przez liczne postacie literackie, a jej symbolika pojawia się w logotypach organizacji prośrodowiskowych.

Powiązania z innymi bóstwami

Artemida jest często zestawiana z:

Diana – rzymska odpowiedniczka, dzieląca podobny zakres władzy.
Hekate – bogini nocy i magii, z którą Artemida łączyła się w niektórych ezoterycznych tradycjach.
Afrodyta – w mitach porównywano ich wpływ na życie kobiet – Artemida jako opiekunka dziewiczości, Afrodyta jako patronka miłości.

Bibliografia

W pracach źródłowych można znaleźć liczne odniesienia do Artemidy, m.in. w:

Teogonia Hezjoda.
Metamorfosy Owidiusza – w wersji rzymskiej.
Biblioteka Apollodorosa.
Artykuły Encyklopedia bogów oraz Historia Grecji.