Bodhisattva

Bodhisattva (z sanskrytu bodhi „przebudzenie” + sattva „istota”) – termin używany w Buddyzmie, oznaczający istotę, która podjęła zobowiązanie osiągnięcia nirwany nie dla własnego wyzwolenia, lecz w celu pomocy wszystkim czującym istotom w wyzwoleniu z samsary. Najbardziej rozpoznawalny jest w tradycji Mahayany, gdzie idea bodhisattwy jest centralnym elementem doktryny i praktyki.

Definicja i etymologia

Słowo bodhisattva pojawia się po raz pierwszy w najstarszych tekstach pali i sanskryckich, takich jak Sutra Serca i Sutra Lotusowa. Oznacza ono „istotę dążącą do oświecenia”. W językach wschodnioazjatyckich przyjęto formy takie jak japońskie bodhisattva (菩薩) oraz chińskie pu‑sa (菩萨).

Historia i rozwój koncepcji

Wczesny Buddyzm (szkoła Theravada) używał terminu bodhisattva głównie w odniesieniu do Siddharthy Gautamy, przyszłego Buddhy. W miarę rozwoju tradycji mahajany (od III‑IV w. n.e.) pojęcie to zostało rozszerzone na każdego, kto przyjmuje przysięgę bodhisattwy (przysięga), czyli zobowiązanie do pozostania w świecie i kontynuowania praktyki, aż wszystkie istoty osiągną oświecenie.

Przysięga bodhisattwy

Istnieje wiele wersji przysięgi, najpowszechniejsza należy do tradycji Sanghi Mahajany i obejmuje:

Wyrzeczenie się własnych przyjemności w imię dobra innych.
Rozwijanie sześciu doskonałości (pāramit) – dawania, moralności, cierpliwości, wysiłku, medytacji i mądrości.
Obietnicę nie wstąpienia do nirwany, dopóki nie zostanie wyzwolona każda istota.

Doskonalenie – sześć paramit

W drodze do stania się bodhisattwą praktykujący rozwijają pāramit:

Dana‑pāramit – dawanie.
Sila‑pāramit – moralność.
Kshanti‑pāramit – cierpliwość.
Virya‑pāramit – wysiłek.
Dhyana‑pāramit – medytacja.
Prajna‑pāramit – mądrość.

W niektórych tradycjach wyróżnia się dodatkowo cztery wyższe paramita, co łącznie daje dziesięć doskonałości.

Najważniejsze postaci bodhisattw**

W kanonie mahajany wyróżnia się liczne bodhisattwy, które stały się wzorami dla praktykujących:

Avalokiteśvara – bodhisattwa współczucia, znany w Chinach jako Guanyin, a w Japonii jako Kannon.
Manjushri – bodhisattwa mądrości, często przedstawiany z mieczem rozcinającym ignorancję.
Ksitigarbha – opiekun istot w zaświatach, w Chinach znany jako Di Zang.
Samantabhadra – bodhisattwa praktyki i działania, patron przemian.
Maitrey – przyszły Budda, obecny w tradycji jako bodhisattwa oczekujący na swoje odrodzenie.

Rola w praktyce religijnej

W codziennej praktyce wyznawcy mahajany odwołują się do bodhisattw poprzez:

Mantry (np. Om Mani Padme Hum poświęcane Avalokiteśvarze).
Rytuały i ofiary składane w ośrodkach świątyni i domowych ołtarzach.
Medytacje wizualizacyjne, w których wyobraża się własne połączenie z wybraną postacią bodhisattwy.
Studium sutr, w tym Sutra Serca, Sutra Diamantowa i Sutra Lotusowa, które opisują jakość i drogę bodhisattwy.

Rozróżnienie wobec Theravady

W tradycji Theravada rola bodhisattwy jest ograniczona głównie do postaci historycznej Siddharthy i niewielkiej liczby wybitnych adeptów. Mahajana natomiast przyjmuje bodhisattwę jako model dla wszystkich praktykujących, podkreślając altruistyczny charakter oświecenia.

Symbolika i ikona

W sztuce buddyjskiej bodhisattwy przedstawiane są w różnorodny sposób:

Środki transportu (np. słonie, lwy) symbolizujące siłę i ochronę.
Elementy atrybutów – np. koło dharmy, laska, kość, czy sutra.
Postawy medytacyjne lub czynne, odzwierciedlające równowagę między mądrością a współczuciem.

Współczesne znaczenie

Współcześnie koncepcja bodhisattwy inspirowała ruchy społeczne i ekologiczne. Wielu współczesnych nauczycieli, takich jak Thich Nhat Hanh, używa pojęcia bodhisattwy jako zachęty do aktywnego zaangażowania w łagodzenie cierpienia oraz ochronę środowiska.

Bibliografia

Williams, Paul. Mahāyāna Buddhism: The Doctrinal Foundations. Routledge, 2009.
Thurman, Robert A.F. The Holy Teachings of the Buddha. Shambhala, 1990.
Kornfield, Jack. Living Buddha, Living Christ. HarperOne, 1995.
Skandha, Dalai Lama. Praktyka Sutry Serca. Warsaw: PWN, 2018.

Powiązane hasła