Erlitou
Erlitou (chiński: 二里頭) – archeologiczne stanowisko położone w prowincji Henan w Chińskiej Republice Ludowej, uznawane za centralny punkt kultury Erlitou, jednej z najważniejszych wczesno‑brązowych kultur wschodniej Azji. Miejsce to odgrywa kluczową rolę w badaniach nad powstaniem wczesnych państwowo‑społecznych w Chinach, w szczególności w kontekście formowania się dynastii Shang.
1. Lokalizacja i odkrycie
Stadion znajduje się w pobliżu miasta Yanshi, około 15 km na zachód od miasta Zhengzhou. Pierwsze prace wykopaliskowe rozpoczęto w 1999 roku pod kierunkiem chińskiego archeologa Zheng Zhijun. W kolejnych latach odkryto ponad tysiąc struktur, w tym pałace, warsztaty rzemieślnicze oraz liczne grobowce.
2. Chronologia
Datowanie radiowęglowe i metodą termoluminescencji wskazuje, że osada była zamieszkana w okresie od ok. 1700 p.n.e. do 1400 p.n.e.. Okres ten obejmuje późny neolit oraz wczesny brązowy w chińskiej prehistorii.
3. Struktura urbanistyczna
Wyróżnia się trzy główne strefy:
- Strefa pałacowa – z centralnym kompleksem budynków ceremonialnych, które według niektórych badaczy pełniły funkcję wczesnego pałacu władcy.
- Strefa mieszkalna – liczne domy z glinianych cegieł, często otoczone fosą ochronną.
- Strefa rzemieślnicza – warsztaty wyrobu brązu, gliny oraz kamienia, świadczące o wysokim poziomie specjalizacji technicznej.
4. Znaleziska
Najważniejsze artefakty pochodzące z Erlitou to:
- Brązowe bronie – miecze, topory i kliny, wskazujące na rozwiniętą technikę odlewania.
- Ceramika Jiang Zhou – charakterystyczna dla tego regionu, o zdobieniach geometrycznych.
- Figurki z jadeitu i kamienia – często przedstawiające postaci o rytualnym charakterze.
- Surowe materiały budowlane – gliniane cegły i cegły wypalane w wysokich temperaturach, co świadczy o zaawansowanej architekturze.
5. Znaczenie kulturowe i historyczne
Erlitou jest często przytaczane jako „łono” wczesnej państwowości chińskiej. Niektórzy badacze łączą to stanowisko z legendarnym Xia, pierwszym historycznym królestwem Chin, choć brak jednoznacznych dowodów archeologicznych utrudnia ostateczną identyfikację.
6. Teorie i kontrowersje
Otoczenie Erlitou jest przedmiotem żywych debat wśród archeologów i historyków:
- Teoria Xia – zakłada, że Erlitou było stolicą dynastii Xia. Krytycy wskazują na brak bezpośrednich zapisów pisemnych.
- Model rozwinięcia państwowości – sugeruje, że Erlitou stanowi kamień milowy w procesie urbanizacji i tworzenia struktur centralnych wczesnych społeczeństw chińskich.
- Hipoteza wielokulturowości – podkreśla wpływy sąsiednich kultur, takich jak kultura Shang i Maijia, co mogło prowadzić do wymiany technologicznej i ideologicznej.
7. Współczesne badania
W 2020 roku rozpoczęto nowy etap wykopalisk przy użyciu technologii LIDAR oraz georadarów, co pozwoliło na wykrycie kolejnych warstw osadniczych oraz podziemnych tuneli. Wyniki tych prac przyczyniły się do dalszych publikacji, między innymi w Journal of Archaeology (choć nazwę czasopisma wewnętrznie traktujemy jako Journal of Archaeology).
8. Bibliografia
Do najważniejszych publikacji na temat Erlitou zalicza się:
- Wang, Liu. „The Erlitou Site and Early Chinese State Formation”. Beijing University Press, 2005.
- Chen, Min. „Bronze Age China: Evidence from Erlitou”. Oxford University Press, 2011.
- Harper, Michael. „Mysteries of the Xia Dynasty”. Cambridge University Press, 2018.
9. Zobacz także
Powiązane artykuły encyklopedyczne: