Kalendarz hinduski
Kalendarz hinduski (Hindu calendar), znany także jako kalendarz indyjski lub kalendarz panchang, jest złożonym systemem chronologicznym używanym od tysiącleci w Indiach i na terenach zamieszkanych przez wyznawców hinduizmu. Łączy on elementy kalendarza lunarnego i kalendarza słonecznego, tworząc zasadniczo system lunisolarno‑astronomiczny.
Historia
Podstawy kalendarza hinduskiego wywodzą się z Wedy (ok. 1500–500 p.n.e.) oraz Upaniszad, które zawierały pierwsze obserwacje ruchu Księżyca i Słońca. W razie Mahabharaty (ok. 400 p.n.e.) pojawiają się już dokładne wskazania dotyczące cykli miesięcznych i prowadzenia kalendarza w życiu codziennym.
Podstawowe elementy
Miesiące i tithis
Rok kalendarza hinduskiego składa się z 12 miesięcy (czasem 13 w rokach przestępnych). Każdy miesiąc dzielony jest na tithi – 30 dni księżycowych, które odpowiadają kolejnym fazom Księżyca. Tithi mają nazwy, np. Pratipada, Dwitiya, Trayodashi i zakończone są Amavasya (nów) oraz Purnima (pełnia).
Rok solarno‑lunarne
Rok kalendarza hinduskiego jest zgrany z rokiem słonecznym poprzez wstawianie dodatkowego miesiąca zwanego Adhik Maas (miesiąc przestępny). W przypadku, gdy śródlunarne przesunięcie spowoduje, że śródło pór roku nie pokrywa się z rokiem słonecznym, dodawany jest właśnie ten dodatkowy miesiąc.
Wedyjskie ery i systemy epok
- Era Saka – przyjęta w Indiach od roku 78 n.e.; jest to kalendarz używany oficjalnie w urządach państwowych.
- Era Kali Yuga – tradycyjna era hinduska licząca 432 000 lat, używana głównie w tekstach religijnych i astrologii indyjskiej.
Rodzaje kalendarzy regionalnych
W Indii istnieje wiele lokalnych wersji kalendarza hinduskiego, różniących się nazwami miesięcy, początkiem roku i systemem liczenia tithi. Do najważniejszych należą:
- Kalendarz tamilski – używany w Tamil Nadu; rok rozpoczyna się w kwietniu (miesiąc Chithirai).
- Kalendarz bengalski – obowiązujący w Zachodnim Bengalu i Bangladeszu; pierwszy miesiąc to Boishakh.
- Kalendarz gudżarati – w Gujarat; rok zaczyna się w marcu.
- Kalendarz marathi – w Maharasztrze; zawiera unikalne święta roczne.
- Kalendarz kashmiri i konkani – specyficzne dla regionów Kaszmiru oraz wybrzeża Konkan.
Święta i uroczystości
W oparciu o kalendarz hinduski wylicza się daty najważniejszych świąt religijnych, które przyciągają miliony wiernych:
- Diwali – pięć dni święta światła, przypada zazwyczaj w październiku lub listopadzie, obliczane na podstawie Amavasya w miesiącu Kartik.
- Holi – festiwal kolorów, obchodzony w pełni Księżyca (Purnima) miesiąca Phalguna.
- Navaratri – dziewięć nocy poświęconych bogini Durga, rozpoczynające się w pełni Księżyca miesiąca Ashwin.
- Rama Navami – rocznica narodzin Ramajany, wypada w dzień Shukla Paksha dziewiątego tithi miesiąca Chaitra.
- Guru Purnima – święto nauczycieli, obchodzone w pełni Księżyca (Purnima) miesiąca Ashadha.
Obliczenia astronomiczne
Podstawą kalendarza hinduskiego są precyzyjne obliczenia astronomiczne, wykorzystywane od czasów starożytnych w tekście Surya Siddhanta. Najważniejsze pozycje nieba uwzględniane w obliczeniach to:
- Surya (Słońce)
- Chandra (Księżyc)
- Rahu i Ketu – punkty przecięcia ekliptyki z orbitą Księżyca
- Nakshatra – 27 (czasem 28) konstelacji, w których Księżyc przebywa w ciągu miesiąca
W praktyce hinduskiej ważny jest panchang – roczny kalendarz zawierający pięć elementów: tithi, nakshatra, yoga, karana oraz vara (dzień tygodnia). Dzięki panchangowi kapłani i astrolodzy mogą wyznaczać najdogodniejsze momenty na wykonywanie rytuałów (muhūrta).
Współczesne zastosowanie
Choć w Indiach od 1957 roku obowiązuje kalendarz gregoriański w urządach państwowych, kalendarz hinduski nadal jest powszechnie używany w życiu religijnym, rolniczym i kulturowym. Oficjalne publikacje rządowe, takie jak Rashtriya Parishad, co roku wydają panchang dla całego kraju.
W dziennikach i mediach telewizyjnych podaje się daty nadchodzących świąt według kalendarza hinduskiego. Dodatkowo wiele aplikacji mobilnych i stron internetowych udostępnia konwersję dat pomiędzy kalendarzem hinduskim a kalendarem gregoriańskim.
Powiązane pojęcia
Kalendarz hinduski jest więc nie tylko narzędziem odmierzania czasu, ale także integralną częścią kultury, religii i astronomii Indii. Jego bogata tradycja i elastyczność sprawiają, że pozostaje żywym elementem codziennego życia milionów ludzi.