Kriton (Kryton)

Kriton (gr. Κρίτων, łac. Crito) – ateński obywatel, przyjaciel i uczeń Sokratesa, którego postać utrwaliła się w literaturze antycznej przede wszystkim dzięki Platona w dialogu zatytułowanym Kryton. O życiorysie Kritona zachowało się niewiele; informacje pochodzą głównie z dzieł Platona oraz późniejszych źródeł, takich jak Ksenofont.

Życie i działalność

Kriton urodził się w Atenach, prawdopodobnie w latach 415 p.n.e.. Był właścicielem majątku ziemskiego, co w ateńskiej społeczeństwie oznaczało przynależność do klasy metojczyntów. Jako mieszkaniec demokracji ateńskiej angażował się w sprawy publiczne, a jego najważniejszym zasługą jest próba interwencji w sprawie skazania Sokratesa.

Rola w sprawie sądowej Sokratesa

W 399 Sokrates został skazany na śmierć przez wypicie trucizny (hemlock) za rzekome psucie młodzieży i bezbożność wobec bogów państwowych. Kriton, będąc zamożnym i wpływowym przyjacielem, zaoferował Sokratesowi środki finansowe oraz pomoc w ucieczce z więzienia, aby uniknął wyroku. Sokrates odmówił, argumentując, że ucieczka byłaby naruszeniem prawa ateńskiego i zasad moralnych.

Dialog „Kryton” Platona

Dialog Kryton został napisany w latach 380–370 p.n.e. i jest jednym z najważniejszych tekstów filozoficznych poświęconych tematom: prawu, obowiązku obywatelskiego oraz etyce. W dialogu Kriton przybywa do więzienia Sokratesa z planem ewakuacji i argumentuje, że przyjaciel powinien pomóc mu uciec, podnosząc kwestie:

• zaufania do przyjaciół,
• zobowiązania wobec rodziny (Kriton miał własną żonę i dzieci),
• unikania szkody dla własnego majątku,
• nieprzestrzegania praw uczciwego trybunału.

Sokrates odpowiada, przywołując koncepcję prawa naturalnego i podkreślając, że „nie wolno czynić zła w odpowiedzi na zło”, a także argumentując, że obowiązek obywatela polega na przestrzeganiu ustaleń sądu, nawet gdy są one niekorzystne.

Znaczenie w filozofii

Postać Kritona i argumenty, które przedstawia, stały się przedmiotem licznych debat w filozofii politycznej i etyce. Dialog „Kryton” jest często przytaczany w kontekście:

• teorii kontraktu społecznego (Hobbes, Locke, Rousseau),
• rozważań nad obywatelską nieposłuszeństwem (Henry David Thoreau, Mahatma Gandhi),
• pytaniami o moralność prawa (John Rawls).

Współczesne odniesienia

Dialog „Kryton” i postać Kritona są wykorzystywane w nauczaniu w szkolnych i akademickich programach z zakresu filozofii oraz etyki. Przywoływany jest także w dyskusjach o prawach obywatelskich oraz w analizach moralnych dylematów współczesnych przywódców politycznych.

Bibliografia

Do opracowania tego artykułu wykorzystano następujące źródła:

• Platon, Kryton.
• Ksenofont, Obrona Sokratesa.
• J. Kenny, Sokrates: Life and Thought, Oxford University Press, 2020.
• W. Graham, The Myth of the Sober Sokrates, Cambridge University Press, 2015.