Pagoda

Pagoda – wielopoziomowy budynek sakralny lub pamiątkowy, charakterystyczny dla architektury wschodniej Azji, szczególnie w Chinach, Japonii, Korei oraz Wietnamie. Pagody pełnią funkcje religijne, kulturowe i estetyczne, będąc jednocześnie ważnym elementem architektury buddyjskiej i taoistycznej.

Etymologia

Współczesna nazwa pochodzi od portugalskiego pagode, które z kolei wywodzi się z perskiego bagh oznaczającego „ogród”. W językach wschodnioazjatyckich określenia lokalne to m.in. tǎ (Chiński), tō (Japoński) czy jeokjusa (Koreański).

Historia

Pagody wywodzą się z stupy – indyjskich struktur przechowujących relikwie Buddy. Wraz z rozprzestrzenianiem się buddyzmu na wschód, stupy przekształcały się w wielopoziomowe budowle, które w różnych regionach przyjmowały odmienne formy i znaczenia.

Charakterystyczne cechy architektoniczne

• kilka (zwykle od trzech do dwunastu) poziomów, każdy z własnym dachem, często o zakrzywionym kształcie;
• złocone lub lakierowane drewniane lub kamienne balustrady;
• bogata ornamentyka, w tym płaskorzeźby, mozaiki i rzeźby przedstawiające sceny z buddyzmu oraz mitologii regionalnej;
• centralny rdzeń, zwany śrīdhāra lub shawo, symbolizujący oś świata;
• zastosowanie drewna, kamienia, cegły i później betonu, w zależności od dostępnych materiałów w danym regionie.

Regionalne odmiany

Chociaż wszystkie pagody dzieli wspólna idea, w poszczególnych krajach przyjęły one odrębne formy:

• Chiny – pagody z cegły lub kamienia z charakterystycznym, wielopiętrowym dachem o delikatnie wygiętych krawędziach; przykład: Pagoda Sieciowa w Xi’an.
• Japonia – często drewniane, z podwyższonymi, metalowymi krawędziami dachów (tzw. karahafu); przykład: Pagoda Ginkaku-ji w Kioto.
• Korea – zazwyczaj kamienne, z prostymi, ostro zakończonymi dachami; przykład: Pagoda Bulbo w Seokguram.
• Wietnam – połączenie chińskich i lokalnych tradycji, z licznymi płaskorzeźbami przedstawiającymi sceny z życia codziennego; przykład: Pagoda Jednopierszowa w Hanoi.

Funkcje i znaczenie

Pagody pełnią wiele ról:

• Religijna – miejsce przechowywania sutr, relikwii, a także symbol drogi do oświecenia.
• Kulturowa – centrum społecznych i edukacyjnych zgromadzeń, miejsce ceremonii i festiwali.
• Estetyczna – wyraz mistrzostwa sztuki i inżynierii, często będąca atrakcją turystyczną.

Najważniejsze przykłady

1. Pagoda Dzwonowa w Lijiangu (Chiny) – najwyższa tradycyjna pagoda, 86 m wysokości.
2. Pagoda Tō w Horyu-ji (Japonia) – najstarsza zachowana drewniana pagoda, z VII wieku.
3. Pagoda Bulguksa (Korea) – wpisana na listę UNESCO, będąca mestrem harmonii kamienia i drewna.
4. Pagoda Jednopierszowa (Wietnam) – symbol mistycyzmu i jedności z naturą.

Współczesne interpretacje

W XXI wieku architekci i projektanci czerpią inspiracje z tradycyjnych pagod, wprowadzając ich formę do nowoczesnych budynków użyteczności publicznej, centrów naukowych oraz obiektów kultury. Pagoda stała się także motywem w sztuce współczesnej, grafice oraz designie.

Powiązane pojęcia

Więcej informacji na temat tematyki można znaleźć w następujących artykułach: Buddyzm, architektura, sztuka, religia, Azja, stupa.