encyklopedia.space

Punjab

Punjab – historyczny region położony w południowo‑zachodniej części Azji Południowej, obejmujący tereny dzisiejszych państw Indie i Pakistan. Nazwa pochodzi od perskiego zwrotu panj-āb oznaczającego „pięć rzek”, co odnosi się do głównych dopływów rzeki Indus przepływających przez ten obszar.

Geografia

Region Punjab rozciąga się od dorzecza rzek Sutlej i Beas w Indiach po dorzecze rzek Jhelum i Chenab w Pakistanie. Charakteryzuje go nizinna równina, żyzna gleba alluvialna oraz liczne systemy irygacyjne, które od wieków zapewniały wysokie plony.

Podział administracyjny

Historia

Obszar Punjab od najdawniejszych czasów był miejscem intensywnej działalności rolniczej i handlowej. Do ważnych okresów historycznych należą:

  • Cywilizacja Doliny Indusu (ok. 3300–1300 p.n.e.) – jedne z najstarszych miast w regionie, m.in. Harappa.
  • Okres Maurjów i Gupta (III–V w. n.e.) – wprowadzenie buddyzmu i hinduskiego systemu kastowego.
  • Rządy Sikhów w XVIII–XIX wieku – powstanie potężnego państwa Sikhów pod przywództwem Maharadży Ranjita Singh oraz później Maharadży Ranjita Singh.
  • Podział Brytyjskich Indii w 1947 roku – stworzenie granicy między Punjabem indyjskim a pakistańskim, co wiązało się z masowym przemieszczeniem ludności i konfliktami religijnymi.

Kultura

Kultura Punjabu jest zróżnicowana, ale łączy ją silna tradycja muzyki i tańca, zwłaszcza bhangra i giddha. Językiem urzędowym i najpowszechniej używanym jest pendżabski, który ma dwa główne warianty – w piśmiennictwie używa się alfabetu gurmukhi w Indiach oraz alfabetu szahmucki w Pakistanie.

Religijne i społeczne życie regionu odzwierciedla obecność trzech głównych wyznań:

  • Sikhizm – religia założona w XV wieku przez guru Guru Nanaka, z najważniejszym miejscem pielgrzymkowym w Złotym Tempelu w Amritsarze.
  • Islam – dominująca religia w paźstyckim Punjabie, z wieloma meczetami i tradycjami sufickimi.
  • Hinduizm – wschodnia część regionu, szczególnie silna w części indyjskiej.

Demografia

Według spisu ludności z 2023 roku w Punjabi (Indie) mieszka około 27 milionów osób, a w Punjabi (Pakistan) ponad 110 milionów. W regionie występuje znaczna różnorodność etniczna, jednak większość mieszkańców identyfikuje się jako Pendżabowie.

Gospodarka

Punjab jest jednym z najważniejszych regionów rolniczych w Azji Południowej. Dzięki rozbudowanemu systemowi irygacyjnemu uprawia się tam:

  • pszenicę i ryż – główne ziarna przeznaczone do konsumpcji krajowej i eksportu,
  • bawełnę, cukier trzcinowy i warzywa.

Poza rolnictwem region rozwija się w sektorach przemysłu tekstylnego, produkcji maszyn oraz usług finansowych, szczególnie w miastach Lahore i Amritsar.

Turystyka

Punjab przyciąga turystów bogactwem zabytków religijnych i historycznych:

  • Złoty Tempel – najświętsze miejsce sikhizmu.
  • Fort w Lahore – jeden z najważniejszych zamków muzułmańskich w Azji.
  • Miasto Jalandhar – centrum rzemiosła muzycznego i sztuki.
  • Rzeźby i świątynie w regionie Harappa, świadczące o starożytnych kulturach.

Współczesne wyzwania

Region boryka się z problemami takimi jak:

  • zanieczyszczenie wód i degradacja gleby spowodowane intensywnym użyciem nawozów sztucznych,
  • napięcia polityczno‑społeczne między hinduską częścią Indii a muzułmańską częścią Pakistanu,
  • presja demograficzna i konieczność modernizacji infrastruktury.

Bibliografia i dalsze lektury

W encyklopedię włączono odnośniki do artykułów szczegółowo opisujących poszczególne elementy historii i kultury Punjabu, m.in.: Sikhizm, Indie, Pakistan, Pendżabski (język), Gurmukhi.