Rada narodowa
Rada narodowa – określenie używane w różnych państwach, najczęściej w okresie XX wieku, na nazwę organu przedstawicielskiego lub ustawodawczego, który miał reprezentować interesy narodu. W zależności od systemu politycznego rada narodowa pełniła funkcje legislacyjne, doradcze lub symboliczne. Najbardziej znane przykłady to Polska w latach 1918‑1922, Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich oraz liczne rady narodowe w państwach przyłączonych do bloku wschodniego po II wojnie światowej.
Historia
Polska
W 1918 roku, po odzyskaniu niepodległości, w powstałym państwie polskim powołano Radę Narodową – organ tymczasowy, który miał pełnić funkcję parlamentu do momentu zwołania Zgromadzenia Narodowego i przyjęcia pierwszej konstytucji. Rada składała się z 123 posłów wybranych w wyborach powszechnych, a jej pierwszą sesję otworzył Józef Piłsudski. Do 1921 roku rada była najważniejszym organem ustawodawczym, po czym jej kompetencje przejęto w całości przez Sejm i Senat Rzeczypospolitej Polskiej.
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich
W 1917 roku po rewolucji październikowej w Rosji, nowy system polityczny wprowadził pojęcie Rady Narodowej jako organ najwyższej władzy ludowej. Najważniejszymi organami tego typu były Krajowa Rada Radziecka oraz ZSRR – w którym Rada Narodowa pełniła funkcję konstytucyjnego organu ustawodawczego, jednak w praktyce władza koncentrowała się w rękach Partii Komunistycznej.
Inne państwa
W okresie powojennym termin rada narodowa pojawiał się w nazwach organów państwowych wielu krajów bloku wschodniego, m.in.:
- Czechosłowacja – Rada Narodowa Czechosłowacji (1953‑1968);
- Węgry – Rada Narodowa jako część struktury władz ludowych w latach 1949‑1989;
- Rumunia – Rada Narodowa Rumunii (1948‑1989);
- Bułgaria – Rada Ludowa (1946‑1990), częściowo określana jako rada narodowa.
Charakterystyka i kompetencje
Rady narodowe różniły się pod względem kompetencji i rzeczywistej władzy, jednak najczęściej łączyły następujące cechy:
- Reprezentacja narodu – członkowie wybierani byli w wyborach powszechnych, co miało podkreślać ich mandat od obywateli;
- Funkcje ustawodawcze – przyjmowały ustawy, zmieniały konstytucję, zatwierdzały budżet;
- Doradcze – w systemach jednopartyjnych rada pełniła także rolę organu doradczego wobec partii rządzącej;
- Symboliczne – często wykorzystywana jako element propagandy podkreślający „demokratyczny charakter” państwa.
Przykłady konkretne
Rada Narodowa w Polsce (1918‑1922)
Organ ten był pierwszą próbą wprowadzenia demokratycznego parlamentaryzmu w niepodległej Polsce. Składała się z trzech głównych frakcji: Polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL), Narodowej Demokracji (ND) oraz partii socjalistycznych (PPS). Działania Rady Narodowej obejmowały:
- Uchwalenie ustawy o ochronie języka polskiego;
- Przyjęcie zmian granicowych po traktacie z 1919 r.;
- Utworzenie Naczelnego Sądu Wojskowego.
Rada Narodowa ZSRR
W Związku Radzieckim najważniejszym organem tego typu była Wielka Zgromadzenie Ludowe Radzieckie, działająca w latach 1938‑1991. Miała prawo uchwalania ustaw, ratyfikacji traktatów międzynarodowych oraz wyboru najwyższych organów państwowych, jednak realna władza była sprawowana przez Komitet Centralny i Biuro Polityczne partii.
Znaczenie współczesne
Po upadku systemów socjalistycznych w Europie Środkowo-Wschodniej większość rad narodowych została rozwiązana lub przekształcona w nowoczesne parlamenty wielomandatowe. Obecnie termin „rada narodowa” jest rzadko używany, choć zachował się w nazwach niektórych instytucji, np. w Kanady (Rada Narodowa Pifłanów) – organ reprezentujący rdzennych mieszkańców.
Powiązane pojęcia
Więcej informacji można znaleźć w artykułach: