Setar

Setar (z perskiego سِتَار, dosł. „cztery struny”) – tradycyjny perski instrument strunowy, będący członkiem rodziny lutni. Charakteryzuje się długim, wąskim gryfem, małą pudłem rezonansowym oraz czterema jednoprzewodowymi strunami. Setar odgrywa kluczową rolę w klasycznej muzyce perskiej, zwłaszcza w kontekście muzyki duchowej i poezji sufickiej.

Definicja i charakterystyka

Instrument ma zazwyczaj długość od 50 do 70 cm, a pudło rezonansowe jest wykonane z cienkiej, ręcznie wycinanej sklejki (często z drzewa kamelia lub jaw). Struny najczęściej wykonane są z jedwabiu lub nylonu, choć współcześnie często używa się syntetycznych zamienników. Dźwięk uzyskuje się przez szarpanie strun plektrą, zwaną mizrāb, lub paznokciami.

Etymologia

Nazwa „setar” pochodzi od perskiego słowa seh („trzy”) i tar („struna”). Pierwotnie instrument posiadał trzy struny; czwarta została dodana w późniejszym okresie, co doprowadziło do utrwalenia nazwy mimo zmiany konstrukcji.

Historia

Setar wykształcił się w Iranie w okresie XIII wieku, gdy rozwijała się tradycja muzyczna dworów królewskich i sufickich zgromadzeń. Najstarsze zachowane źródła opisujące instrument pochodzą z rękopisów z miasta Isfahan. W dynastii Safawidów (XVI‑XVIII w.) setar stał się nieodłącznym elementem muzyki dworskiej i kulturalnej.

Budowa i strojenie

Standardowy setar ma cztery struny, które stroi się w interwałach kwintowych:

• Dolna struna – C (dosłownie do).
• Środkowa pierwsza – G.
• Środkowa druga – D.
• Górna struna – A.

Strojenie może się różnić w zależności od repertuaru i regionu; niektórzy wykonawcy stosują alternatywne tuningi, aby umożliwić mikrotonalne ozdobniki charakterystyczne dla muzyki arabskiej i perskiej.

Repertuar i rola w muzyce

Setar jest wykorzystywany w:

• Muzyce klasycznej perskiej, zwłaszcza przy wykonywaniu dzieł Rast, Shur i Segah – tradycyjnych modalnych skal (tzw. dastgah).
• Muzyce sufickiej, jako akompaniament recytacji poezji Rumi i Hafeza.
• Współczesnych fuzji, gdzie setar łączy się z instrumentami zachodnimi, takimi jak gitara czy saksofon.

Znani wykonawcy

Do najbardziej rozpoznawalnych mistrzów setaru należą:

• Mohammad‑Reza Shajarian – choć głównie wokalista, często współpracował z setarzystami.
• Hossein Alizadeh – wirtuoz i kompozytor, autor wielu nowatorskich aranżacji.
• Roozbeh Nasiri – współczesny innowator, łączący tradycję z elektroniką.

Powiązane instrumenty

W ramach rodziny lutni setar jest blisko spokrewniony z następującymi instrumentami:

• Sitar – indyjski odpowiednik z większą liczbą strun i charakterystycznym pudłem rezonansowym.
• Tanbur – średnio‑azjatycka lutnia o długim gryfie.
• Oud – arabski instrument krótkiego pudła i zapewniający bogatsze harmoniczne brzmienie.

Źródła i dalsza lektura

Więcej informacji można znaleźć w następujących publikacjach i materiałach:

• Farhat, H. Persian Music and Musical Instruments. Tehran: University Press, 2002.
• Khan, A. The Setar: Its History and Technique. London: Routledge, 2015.
• Artykuł Muzyka tradycyjna Iranu w tej encyklopedii.