Tor
Tor – pojęcie wieloznaczne, używane w różnych dziedzinach nauki, techniki i kultury. Najczęściej oznacza wyznaczoną drogę lub powierzchnię przeznaczoną do poruszania się pojazdów, osób lub cząstek. W zależności od kontekstu termin ten może odnosić się do toru kolejowego, sportowego, lotniczego, a także do pojęć fizycznych i matematycznych. W informatyce TOR (ang. The Onion Router) jest nazwą sieci zapewniającej anonimowość w Internecie.
1. Tor jako droga ruchu
1.1 Tor kolejowy
Tor kolejowy to zestaw elementów infrastruktury kolejowej, obejmujący szyny, podkłady, podwiązki, podkładki oraz podkład pod tor (beton, podkładka kamienna). Tor umożliwia prowadzenie pociągów wzdłuż wyznaczonej trasy. Najważniejsze elementy toru kolejowego opisuje się w artykule Kolej. Tor może być jedno- lub dwutorowy, a jego geometria jest dostosowywana do prędkości i rodzaju taboru.
1.2 Tor sportowy
Tor sportowy to specjalnie przygotowana powierzchnia do uprawiania określonych dyscyplin sportowych. Do najpopularniejszych rodzajów torów należą:
- tor biegowy – zazwyczaj owalny, wykorzystywany w lekkoatletyce;
- tor wyścigowy – używany w wyścigach samochodowych i motocyklowych, np. Monaco;
- tor łyżwiarski – długi, prosty lub owalny, z lodową nawierzchnią;
- tor szachowy – określenie metaforyczne na zestaw ruchów w grze.
1.3 Tor lotniczy
W lotnictwie tor to wyznaczona ścieżka lotu (ang. flight path) używana przy podejściach do lądowania oraz w ramach manewrów treningowych. Tor lotniczy jest definiowany w dokumentacji lotniczej, a jego parametry, takie jak wysokość, kąt nachylenia i prędkość, są ściśle regulowane.
2. Tor w naukach przyrodniczych
2.1 Tor w fizyce
W fizyce tor (ang. trajectory) to linia opisująca położenie ciała w przestrzeni w funkcji czasu. Analiza toru ruchu jest podstawą w mechanice klasycznej i dynamice cząstek. Przykładowo, tor rzutu ukośnego opisuje równanie paraboloidy, a tor ruchu planet określa się za pomocą elips.
2.2 Tor w matematyce
W geometrii pojęcie tor funkcjonuje jako skrócona forma słowa torus – powierzchnia o kształcie obręczy, którą można otrzymać poprzez obrócenie koła wokół jego osi w przestrzeni trójwymiarowej. Torus jest przykładem powierzchni zamkniętej o genuse 1.
3. TOR – sieć anonimowa
W informatyce TOR (The Onion Router) to system wielowarstwowego szyfrowania, który umożliwia anonimowe przeglądanie Internetu. Sieć TOR składa się z tysięcy węzłów rozproszonych na całym świecie, a jej działanie jest opisane w artykule Sieć komputerowa. Dzięki warstwowej ochronie danych (tzw. cebula) TOR ukrywa adres IP użytkownika, chroniąc prywatność i utrudniając cenzurę.
4. Zastosowania techniczne i przemysłowe
Tor może także oznaczać:
- tor rurowy – przekrój poprzeczny rury, w której odbywa się przepływ cieczy lub gazu;
- tor ścieżkowy w systemach montażowych – wyznaczona linia, po której poruszają się elementy produkcyjne;
- tor zawodowy – specjalistyczna instalacja w zakładach przemysłowych, np. tor przenoszący materiały w górnictwie.
5. Historia i rozwój
Pierwsze formy torów kolejowych pojawiły się w XIX wieku, m.in. w Wielkiej Brytanii i Niemczech. W 1843 roku George Stephenson opracował tor szynowy o stalowej konstrukcji, który zrewolucjonizował transport kolejowy. Rozwój torów sportowych nastąpił pod koniec XIX i na początku XX wieku, kiedy to w miastach europejskich i amerykańskich powstawały pierwsze nowoczesne stadiony i obiekty sportowe.
6. Powiązane pojęcia
W zależności od kontekstu, przydatne mogą być także następujące artykuły: