Tripitaka

Tripitaka (z sanskrytu: त्रिपिटक, dosł. „trzy kosze”) to tradycyjny termin określający kanon buddyjski, czyli zebrany zbiór tekstów religijnych i filozoficznych będących podstawą buddyzmu. Nazwa odnosi się do trzech głównych części, w które podzielono te teksty: sutry, vinaję oraz abhidharmę.

Struktura Tripitaki

Kanony różnych tradycji buddyjskich zachowały podział na trzy kosze, które w języku chińskim i tybetańskim noszą następujące nazwy:

Sutra‑pitaka (Sutras) – teksty zawierające nauczanie Buddy w formie dialogów i wykładów. To najobszerniejsza część kanonu.
Vinaya‑pitaka (Vinaya) – regulamin życia monastycznego, opisujący zasady, przysięgi i kodeksy postępowania mnichów i mniszek.
Abhidharma‑pitaka (Abhidharm) – traktaty systematyzujące doktrynę, filozofię i psychologię buddyjską, często w formie analizy konceptualnej.

Główne wersje językowe

W zależności od regionu i tradycji, Tripitaka została spisana w różnych językach:

Pali – język kanonu theravady, najstarsza zachowana wersja, znana jako Tipiṭaka Pāli.
Sanskryt – język wielu tekstów Mahajany; w Chinach i Korei tłumaczono je na chiński, a w Tybecie na tybetański.
Chińska wersja (tzw. Taishō Tripiṭaka) – najobszerniejszy zbiór buddyjskich pism, składający się z ponad 100 000 tomów.
Tybetańska wersja (tzw. Kangyur i Tangyur) – podzielona na teksty kanoniczne i komentarze, zawiera zarówno przekłady sanskrytu, jak i oryginalne dzieła tybetańskie.
Japońska tradycja (np. Jōdo‑shū i Zen) korzysta głównie z chińskich tłumaczeń, aczkolwiek istnieją także adaptacje w języku japońskim.

Historia i redakcja

Tradycyjne ustalenie kanonu rozpoczęło się w III‑IV wieku p.n.e., kiedy to wspólnota mahadżyńska oraz szkoły theravady podjęły systematyzację przekazywanych ustnie nauk. Najważniejsze wydarzenia:

450 r. – powstanie pierwszych spisów w języku Pali pod auspicjami króla Maha Kassapy (tzw. Święty Dym Święty).
1000 r. – kodifikacja chińskiej wersji Tripitaki w dynastii Tang, co doprowadziło do stworzenia Taishō Tripiṭaka.
1400 r. – uszlachetnienie kanonu w Tybecie pod patronatem Samyé i dalsze opracowanie komentarzy (Kangyur).

Znaczenie w tradycjach buddyjskich

Tripitaka pełni centralną rolę w praktyce religijnej i akademickiej:

W theravadzie jest jedynym autorytatywnym źródłem doktryny i prawa monastycznego.
W mahadżyństwie sutry stanowią podstawę doktrynową, natomiast abhidharmy i vinaya są uzupełniane dodatkowymi tekstami, takimi jak Sutra Serca czy Lotus Sutra.
W tradycji wahrajany teksty z Kangyur oraz ich komentarze stanowią podstawę praktyk tantrycznych.

Współczesne badania i dostępność