Vedanta

Vedanta (sanskrycki: वेदान्त, dosł. „końcówka Wed”) to jedna z najważniejszych szkół filozoficznych hinduskich, opierająca się na interpretacji trzech kluczowych tekstów: Upaniszad, Brahma Sutra oraz Bhagavad Gity. Nazwa wskazuje, że nauki te stanowią podsumowanie („anta”) Wiedzy zawartej w Wedach, najstarszych świętych pismach hinduizmu.

Definicja i podstawowe pojęcia

Vedanta zajmuje się m.in. następującymi zagadnieniami:

• Brahman – Absolut, nieograniczona rzeczywistość, będąca przyczyną i istotą wszystkiego.
• Atman – indywidualna dusza, będąca w istocie jednością z Brahmanem.
• Mokszâ – wyzwolenie z cyklu samsary (narodzin i śmierci).
• Karma – prawo przyczynowo-skutkowe rządzące działaniami i ich konsekwencjami.

Historia i rozwój

Tradycyjnie przyjmuje się, że Vedanta wyłoniła się w II‑III tys. p.n.e., kiedy to powstały Upaniszady. Trzy teksty kanoniczne zostały skodyfikowane w I‑III wieku n.e. pod wpływem Madhyamaki i innych nurtów buddyzmu, co doprowadziło do powstania różnych interpretacji.

W kolejnych wiekach pojawiły się trzy główne szkoły:

1. Advaita Vedanta – niedualizm, reprezentowany przez Adi Shankarę (ok. 788‑820).
2. Vishishtadvaita Vedanta – kwalifikowany niedualizm, sformułowany przez Ramanuję (ok. 1017‑1137).
3. Dvaita Vedanta – dualizm, rozwinięty przez Madhvę (1238‑1317).

Główne nurty

Advaita Vedanta

Według tej tradycji jedyną prawdziwą rzeczywistością jest Brahman, a wszelkie pozorne podziały – w tym rozdział między Atmanem a Brahmanem – są iluzją (maya). Kluczowe dzieło: Śruti-bāṣpa Adi Shankary.

Vishishtadvaita Vedanta

Ramanuja postuluje jedność zróżnicowaną: Brahman jest jednocześnie jedyną rzeczywistością i jednocześnie posiada cechy (aistiti) w postaci dusz i materii. Centralną rolę odgrywa pojęcie świątyni jako metafora związku duszy z boskością.

Dvaita Vedanta

Madhva podkreśla ontologiczny dualizm: Brahman (osobowy Bóg, zazwyczaj Wisznu) i indywidualne dusze (Atman) istnieją wiecznie jako odrębne byty. Odróżnia także trzy klasy istnień: jiva (dusze), ishvara (Bóg) i maya (świat materialny).

Kluczowe teksty

• Upaniszady – mistyczne komentarze do Wed, określające naturę Brahmana i Atmana.
• Brahma Sutra – krótkie aforyzmy (≈ 555 wersetów) systematyzujące myśl wedyjską.
• Bhagavad Gita – dialog między Kriszną a Ardżuną, stanowiący praktyczną bliźniaczą wersję filozofii Vedanty.
• Commentaria Adi Shankary, Ramanuji i Madhwy – klasyczne opracowania wyjaśniające i rozwijające interpretacje.

Filozofowie i nauczyciele

Filozof	Okres	Szkoła	Najważniejsze dzieło
Adi Shankara	788‑820	Advaita Vedanta	„Brahma Sutra Bhashya”
Ramanuja	1017‑1137	Vishishtadvaita Vedanta	„Śrībhāṣya” (komentarz do Brahma Sutra)
Madhva	1238‑1317	Dvaita Vedanta	„Brahma Sutra Bhashya” (dualista)
Narayana	XV‑XVI w.	Średniowieczna synteza	„Vedanta-sutra-bhashya”

Wpływ kulturowy i współczesny

Vedanta stała się podstawą wielu ruchów reformacyjnych w Indiach, m.in. Raja Yogi i Arya Samaj. Na Zachodzie popularność zyskała dzięki naukom Swamiego Vivekanandy, który w drugiej połowie XIX w. wprowadził jej idee do Europy i Ameryki Północnej.

Współczesne adaptacje obejmują psychologiczne podejścia do mindfulness, terapię opartą na niedualistycznym rozumieniu rzeczywistości oraz ruchy New Age, które często cytują fragmenty Upaniszad i nauki Adi Shankary.

Bibliografia

1. Śrī Chandrasekhara Bharati, Śruti‑Śāstra Vedanta, Delhi: Motilal Banarsidass, 2000.
2. Gavin Flood, An Introduction to Hinduism, Cambridge: Cambridge University Press, 1996.
3. Swami Vivekananda, Vedanta: A Simple Introduction, Madras: Advaita Ashrama, 1917.
4. Radhakrishnan, S. & Moore, C. A., Śruti, Smṛti i Vedānta, Calcutta: University Press, 1957.

Artykuł powstał w oparciu o materiały dostępne w Encyklopedii Hinduistycznej oraz klasyczne dzieła Vedanty.