Zgromadzenie narodowe
Zgromadzenie narodowe – termin używany w polskiej historii i współczesności do określenia najważniejszego organu reprezentującego naród w systemie politycznym państwa. W różnych okresach historycznych pełniło ono różne funkcje – od organu doradczego po pełnoprawny parlament.
Definicja
Zgromadzenie narodowe jest zbiorem przedstawicieli Polski wyłonionych w drodze wyborów powszechnych lub wyznaczonych na podstawie innych przepisów konstytucyjnych, którego podstawowym zadaniem jest kształtowanie i kontrolowanie władzy ustawodawczej.
Historia
Wczesne formy
Pierwsze polskie inicjatywy zbiorowego udziału obywateli w życiu politycznym pojawiły się już w okresie rozbiorów, kiedy to samorządy szlacheckie organizowały tzw. „sejmiki”. Nie były to jednak zgromadzenia narodowe w rozumieniu współczesnym.
Zgromadzenie narodowe w II Rzeczpospolitej
W okresie II Rzeczypospolitej (1918‑1939) po przyjęciu Konstytucji z 1921 roku powstał dwuizbowy parlament: Sejm i Senat. Termin „zgromadzenie narodowe” nie był używany, lecz w praktyce pełniło funkcję organu reprezentującego naród.
Zgromadzenie Narodowe w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Po II wojnie światowej, w państwie znanym jako Polska Ludowa, w 1947 roku powstało Zgromadzenie Narodowe (Polskie Zgromadzenie Narodowe). Był to jedyny organ władzy ustawodawczej, złożony z dwóch izb: Sejmu i Senatu, które funkcjonowały w ramach jednopartyjnego systemu.
- 1. kadencja (1947‑1952) – Sejm z liczbą 425 posłów, Senat z 100 senatorami.
- 2. kadencja (1952‑1957) – po przyjęciu Konstytucji z 1952 roku Senat został zniesiony, a Zgromadzenie Narodowe stało się jednoizbowym Sejmem.
Transformacja ustrojowa i współczesność
Po upadku komunizmu w 1989 roku, w wyniku tzw. okrągłego stołu, Zgromadzenie Narodowe przestało istnieć w dotychczasowym kształcie. Nowy system polityczny, oparty na Konstytucji z 1997 roku, przywrócił dwuizbowy parlament – Sejm i Senat. Termin „zgromadzenie narodowe” jest dziś używany najczęściej w kontekście historycznym lub jako synonim parlamentu.
Kompetencje i funkcje
W zależności od okresu, Zgromadzenie Narodowe posiadało następujące kompetencje:
- Uchwalanie ustaw i ratyfikacja umów międzynarodowych.
- Kontrola nad władzą wykonawczą, w tym zatwierdzanie składu rządu.
- Rozpatrywanie wniosków i petycji obywateli.
- Udział w zmianach konstytucyjnych – w wielu systemach wymagana była dwukrotna aprobata Zgromadzenia.
- Decyzje w sprawach budżetu państwa i podatków.
Struktura organizacyjna
Struktura zależała od systemu politycznego:
| Okres | Liczba izb | Główne organy |
|---|---|---|
| Polska Ludowa (1947‑1952) | Dwujeziarny | Sejm, Senat |
| Polska Ludowa (od 1952) | Jednojesto (Sejm) | Sejm |
| III Rzeczpospolita (od 1997) | Dwujeziarny | Sejm, Senat |
Znane Zgromadzenia
- Zgromadzenie Narodowe z 1956 roku – przyjęcie reformy „odwilży” i złagodzenie represji politycznych.
- Zgromadzenie Narodowe z 1976 roku – uchwalenie ustawy o prawie do zrzeszania się, co doprowadziło do powstania Solidarności w latach 80.
- Ostatnie posiedzenie Zgromadzenia Narodowego w 1989 roku – przegłosowanie ustawy o przywróceniu pełnej suwerenności parlamentu.
Krytyka i kontrowersje
W okresie PRL Zgromadzenie Narodowe było krytykowane jako organ „marionetkowy”, gdyż większość członków była wyłaniana w wyborach kontrolowanych przez Polską Partię Ludową. Ponadto, ograniczenia w prawie do zgromadzeń i brak realnej opozycji podważały jego demokratyczną legitymację.
Powiązane pojęcia
Warto zapoznać się z następującymi hasłami encyklopedycznymi:
Bibliografia
- K. Łoś, Historia polskiego parlamentaryzmu, Warszawa 2001.
- M. Zaremba, Polskie Zgromadzenie Narodowe 1947–1990, Kraków 2015.
- Ustawa z dnia 2 kwietnia 1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.