Ziemia

Ziemia – trzecia planeta od Słońca w Układzie słonecznym, jedyne znane ciało niebieskie, na którym występuje życie w takiej skali i różnorodności. Średnica równikowa wynosi około 12 742 km, a masa ~5,97 × 10²⁴ kg.

Położenie i ruch

Ziemia krąży wokół Słońca po prawie kołowej orbicie o średniej odległości 1 AU (149,6 miliona km). Jeden pełny obieg trwa rok juliański – 365,256 dni.

Planeta obraca się wokół własnej osi w kierunku wschodnim; pełny obrót trwa dzień słoneczny – 24 h. Prędkość kątowa to 15° na godzinę.

Budowa wewnętrzna

Ziemia składa się z trzech warstw:

Jądro wewnętrzne – stałe, zdominowane przez żelazo i nikiel, promień ok. 1 220 km.
Jądro zewnętrzne – ciekłe, generujące pole magnetyczne ziemi.
Płaszcz – warstwa skalna o grubości ~2 900 km, w której zachodzą procesy konwekcyjne.
Skorupa – najcieńsza warstwa lądowa (średnio 35 km pod oceanami, 70 km pod kontynentami), podzielona na płyty tektoniczne.

Budowa zewnętrzna

Na powierzchni i w jej najbliższym otoczeniu występują cztery główne sfery:

Atmosfera – mieszanina gazów (głównie azot i tlen) o masie ~5 × 10¹⁸ kg, dzieląca się na troposferę, stratosferę, mezosferę i termosferę.
Hydrosfera – woda w postaci oceanów (ok. 71 % powierzchni), jezior, rzek i lodowców.
Litosfera – sztywna skorupa i górna część płaszcza, obejmująca kontynenty i dna oceaniczne.
Biosfera – wszystkie formy życia i ich interakcje, rozciągające się od głębin oceanicznych po górne warstwy atmosfery.

Historia geologiczna

Wiek Ziemi szacuje się na około 4,54 miliarda lat. Jej historia podzielona jest na eony:

Eon Hadejski – formowanie się skorupy, intensywna aktywność wulkaniczna.
Eon Archejski – powstanie pierwszych skał i najstarszych śladów życia mikrobiologicznego.
Eon Proterozoiczny – rozwój atmosfery tlenowej i organizmów wielokomórkowych.
Eon Fangowy – podział na okresy paleozoiczny, mezozoiczny i kenozoiczny; pojawienie się i wymarcie dinozaurów, rozwój ssaków i człowieka.

Ruchy tektoniczne i sejsmiczność

Ruchy tektoniczne kształtują powierzchnię Ziemi: powstawanie gór, rowów oceanicznych i trzęsień ziemi. W ciągu ostatnich dekad obserwuje się przyspieszenie procesów związanych z zmianami klimatycznymi.

Życie i biosfera

Biosfera Ziemi jest jedyną znaną biosferą we Wszechświecie. Zróżnicowane ekosystemy – od tropikalnych lasów deszczowych po pustynie arktyczne – zapewniają środowisko dla milionów gatunków roślin, zwierząt i mikroorganizmów.

Humanizacja środowiska, w tym urbanizacja, przemysł i rolnictwo, wywiera silny wpływ na równowagę ekologiczną.

Kultura i mitologia

Ziemia od zarania dziejów była przedmiotem uwagi w mitologiach i religiach: w mitologii greckiej – Gaia, w mitologii nordyckiej – Midgard. W literaturze i sztuce pojawia się jako symbol stabilności i macierzyństwa.

Ochrona środowiska

Współczesne wyzwania obejmują:

Globalne ocieplenie i podnoszenie się poziomu mórz.
Utrata bioróżnorodności.
Zanieczyszczenia powietrza i wód.
Degradacja gleby.

Międzynarodowe inicjatywy, takie jak Porozumienie paryskie, dążą do ograniczenia negatywnych skutków działalności człowieka.

Ważne pojęcia powiązane