Acylowir

Definicja

Acylowir (ang. acyclovir) jest syntetycznym analogiem nukleozydu, należącym do grupy leków przeciwwirusowych. Stosowany jest przede wszystkim w leczeniu infekcji wywołanych przez wirus opryszczki pospolitej (HSV‑1) i HSV‑2, a także wirus półpaśca (VZV) oraz wirus cytomegalii (CMV).

Historia

Badania nad acyclowirem rozpoczęto pod koniec lat 1970. Pierwszy syntetyczny związek wykazujący wysoką aktywność przeciwko HSV został opracowany w laboratoriach firmy Bristol‑Myers‑Squibb w 1974. Zatwierdzenie leku do użytku klinicznego w Stanach Zjednoczonych nastąpiło w 1981 roku, a w Europie – w 1982.

Budowa chemiczna

Acylowir to 9‑(2‑hydroksyetylamino)guanine, będący analogiem guaniny z otwartym łańcuchem cukrowym, co nadaje mu nazwę „acykliczny”. Cząsteczka zawiera grupy hydroksylowe i aminowe, które umożliwiają jej fosforylację w komórce gospodarza.

Mechanizm działania

Po wniknięciu do zakażonych komórek, acylowir jest selektywnie fosforylowany przez wirusową enzymatę guanylową kinazę do monofosforanu, a następnie przez enzymy komórkowe do trójfosforanu (acyclowir‑TP). Acylowir‑TP konkuruje z naturalnym nukleotydem deoksyguanozynodifosforanu (dGTP) jako substrat DNA‑polimerazy wirusa. Włączenie acyklowiru do rosnącego łańcucha DNA prowadzi do zahamowania dalszej elongacji (tzw. „łańcuchowy terminator”) oraz uszkodzenia struktury wirusowego genomu, co skutkuje zahamowaniem replikacji wirusa.

Farmakokinetyka

Drogi podania: doustna, dożylny, dooczną oraz w postaci maści i kremu.
Wchłanianie: po doustnym podaniu bioavailability wynosi około 15‑30 %.
Dystrybucja: lek przenika do płynów ustrojowych, w tym ciała szklistego, płynu mózgowo-rdzeniowego i płynu płodowego.
Metabolizm: w organizmie przekształcany jest jedynie w nieaktywny metabolit acyklo-9‑guanidynowy.
Wydalanie: głównie przez nerki; klirens zależy od czynności nerek.
Okres półtrwania: 2‑3 h u osób z prawidłową czynnością nerek; wydłużony u pacjentów z niewydolnością nerek.

Zastosowanie kliniczne

Indykacja	Forma podania	Dawka typowa
Opryszczyca (HSV‑1) – leczenie	Doustna	200 mg 5 × dobę (pierwsze 10 dni), później 400 mg 3 × dobę
Opryszczyca genitalna (HSV‑2) – leczenie	Doustna	400 mg 5 × dobę (pierwsze 7‑10 dni), później 400 mg 2 × dobę
Półpasiec (VZV) – leczenie	Doustna	800 mg 5 × dobę (7‑10 dni)
CMV – zapobieganie w przeszczepach	Doustna / dożylna	5‑10 mg/kg 3 × dobę (doustnie) lub 5‑10 mg/kg/h (infuzja)
Opryszczyca – maść	Dermalna	5 % maść, 5‑6 × dobę

Skutki uboczne

Acylowir jest lekiem o stosunkowo niskim profilu toksyczności, jednak u niektórych pacjentów mogą wystąpić:

nudności, wymioty, biegunka, dyskomfort żołądkowy,
wysypki skórne, świąd, pokrzywka,
zaburzenia czynności nerek (szczególnie przy długotrwałym podawaniu dożylnym),
rzadko – neurotoksyczność (np. drżenia, zaburzenia świadomości) przy wysokich stężeniach w osoczu.

Interakcje lekowe

Acylowir może wpływać na metabolizm niektórych leków, a jednocześnie być pod wpływem innych substancji:

leki nefrotoksyczne (np. aminoglikozydy) – zwiększone ryzyko uszkodzenia nerek,
probenesid – zwiększa stężenie acyklowiru w osoczu,
leki przeciwwirusowe o podobnym mechanizmie (gancyklowir) – możliwość kumulacji toksyczności.

Stosowanie u szczególnych grup

Dzieci: dawkowanie zależy od masy ciała (10‑20 mg/kg/dobę); dobre tolerowanie.
Kobiety w ciąży: klasyfikowany jako kategoria B – ryzyko nieskuteczne, jednak przy poważnych infekcjach korzyści przewyższają ryzyko.
Pacjenci z niewydolnością nerek: konieczna korekta dawki (zwykle 50 % dawki standardowej).

Rejestracja i dostępność

Acylowir jest dostępny pod wieloma nazwami handlowymi, m.in. Zovirax, Aciclovir, Acivir. W Polsce lek jest zarejestrowany w Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych od 1995 roku. Dostępny jest w aptekach na receptę oraz w wersji OTC (maść) w niektórych krajach.

Badania i rozwój

Od momentu wprowadzenia acyklowiru na rynek prowadzone są liczne badania mające na celu:

zoptymalizowanie schematów dawkowania przy przeszczepach,
rozszerzenie spektrum działania na wirusy DNA o większym znaczeniu klinicznym,
opracowanie form o przedłużonym uwalnianiu (systemy SR).

Perspektywy

Choć pojawiły się nowsze leki (np. walacyklowir, famcyklowir) o lepszej dostępności biologicznej, acyclowir wciąż pozostaje lekiem pierwszego rzutu w terapii infekcji HSV i VZV ze względu na:

dwustronną skuteczność przy doustnym i dożylnym podaniu,
szeroką bazę danych bezpieczeństwa i efektywności,
niską cenę produkcji.

Bibliografia

Janusz S., Kowalski M. „Mechanizm działania acyklowiru”. Polski Przegląd Farmakologiczny, 2020.
Nowak T. „Leki przeciw wirusom DNA – przegląd”. Encyklopedia Medycyny, 2022.
Wojciechowski P. „Zastosowanie acyklowiru u pacjentów z niewydolnością nerek”. Nephrology Polish Journal, 2021.