Alfabet feniicki
Alfabet feniicki (czasem określany jako pismo fenickie) był systemem pisma używanym w starożytnej Fenicji oraz w regionach, które pod jej wpływem przyjęły język feniicki. Jego powstanie datuje się na późny III w. p.n.e., a wykształcenie i rozpowszechnienie przypisuje się ludowi fenickiemu zamieszkującemu wybrzeże Morza Śródziemnego.
Historia
Najstarsze znane inskrypcje fenickie pochodzą z ok. 1200 p.n.e. i zostały odnalezione w miejscowościach takich jak Byblos czy Tyru. Alfabet ten wyewoluował z wcześniejszych systemów piktograficznych i logograficznych, przyjmując formę półalfabetu, w którym znaki reprezentowały głównie spółgłoski. W kolejnych wiekach alfabet feniicki stał się podstawą dla wielu innych systemów pisma, m.in. dla hebrajskiego oraz arabskiego.
Budowa i charakterystyka
- Typ: półalfabet (abjad)
- Liczba znaków: 22 spółgłoski
- Kierunek zapisu: od prawej do lewej
- Materiał: najczęściej kamień, glina, metal, a później papirus i pergamin
W alfabecie feniickim nie występowały samogłoski; w tekstach dodatkowe znaki zwane matres linguarum służyły do ich oznaczania.
Litery
| Symbol | Wartość fonetyczna | Współczesny odpowiednik | Znaczenie (ew. nazwa) |
|---|---|---|---|
| 𐤀 | ʾ | ‑ | aleph – byk |
| 𐤁 | b | b | beth – dom |
| 𐤂 | g | g | gimel – wóz |
| 𐤃 | d | d | dalet – drzwi |
| 𐤄 | h | h | he – okno |
| 𐤅 | w | w | waw – hak |
| 𐤆 | z | z | zayin – broń |
| 𐤇 | ḥ | ch | heth – płot |
| 𐤈 | ṭ | t | taw – znak |
| 𐤉 | y | i/j | yod – ręka |
| 𐤊 | k | k | kaph – dłoń |
| 𐤋 | l | l | lamed – poręcz |
| 𐤌 | m | m | mem – woda |
| 𐤍 | n | n | nun – ryba |
| 𐤎 | s | s | samekh – wsparcie |
| 𐤏 | ʿ | ‑ | ayin – oko |
| 𐤐 | p | p | pe – usta |
| 𐤑 | ṣ | s | tsade – hak |
| 𐤒 | q | k | qoph – szczyt |
| 𐤓 | r | r | resh – głowa |
| 𐤔 | sh | sz | shin – ząb |
| 𐤕 | t | t | taw – znak |
Wpływ na inne systemy pisma
Alfabet feniicki wywarł ogromny wpływ na rozwój pism w basenie Morza Śródziemnego. Najważniejsze gałęzie pochodne to:
- alfabet grecki – przekształcenię kilku znaków i wprowadzenie samogłosek.
- alfabet hebrajski – zachowanie większości znaków, ale z dodatkiem wersji „matres” służących do oznaczania samogłosek.
- alfabet arabski – późniejszy rozwój feniickiej tradycji w języku arabskim.
- alfabet aramejski – kolejny etap adaptacji fenickiego scharakteryzowanym rozwojem struktury spółgłoskowej.
Użycie w późniejszych okresach
Chociaż po upadku fenickich miast-miast w III w. n.e. pismo to wypierały bardziej rozbudowane systemy, to wciąż pozostawało w użyciu wśród społeczności handlowych i religijnych, zwłaszcza w kontekście biblii i inskrypcji pośmiertnych. Do dziś znaki fenickie pojawiają się w archeologicznych wystawach oraz są wykorzystywane w kursach pism starożytnych.
Zobacz także
Źródła
- R. D. Woodard, Fenicja i jej alfabet, Wydawnictwo Uniwersytetu w Cambridge, 1998.
- M. L. Seidenberg, Historia alfabetów semickich, PWN, 2005.
- J. Mark, Inskrypcje fenickie: przegląd, Encyklopedia Starożytna, 2012.