Dharma
Dharma (z sanskrytu: धर्म dhárma) – pojęcie wywodzące się z tradycji indyjskich, oznaczające pierwotny porządek rzeczy, prawo moralne, obowiązek, a także ścieżkę postępowania właściwą dla jednostki i społeczeństwa. Termin ten występuje w najważniejszych systemach religijnych i filozoficznych subkontynentu indyjskiego, takich jak hinduizm, buddyzm, dżinizm oraz sikhizm, a także w filozofii i prawie indyjskim.
Etymologia
Słowo dhárma wywodzi się od rdzenia dhri, oznaczającego „utrzymywać, podtrzymywać”. W sanskrycie pierwotnie odnosiło się do tego, co utrzymuje wszechświat w równowadze – zarówno naturalny porządek (przyroda, kosmos), jak i moralny porządek ludzki.
Dharma w hinduizmie
W hinduizmie dharma jest jedną z trzech podstawowych zasad (together with karma i mokszę). Oznacza:
- Obowiązek wynikający z varna (systemu kastowego) i ashrama (stadiów życia).
- Prawo moralne i etyczne regulujące zachowanie jednostki w społeczeństwie.
- Wewnętrzną prawdę, zgodną z sanskrytem i Wedy, określającą właściwy sposób postępowania.
Święte teksty, takie jak Bhagawadgita, opisują dharmę jako „ścieżkę spełnienia obowiązku, niezależnie od konsekwencji”.
Dharma w buddyzmie
W buddyzmie termin dhárma (Pali: dhamma) ma kilka znaczeń:
- Prawo naturalne, które rządzi rzeczywistością – np. cztery szlachetne prawdy.
- Ucznia lub nauczanie Buddy – wszystkie zasady prowadzące do wyzwolenia (nirwany).
- Obowiązek etyczny, będący częścią ścieżki ośmioramiennej (ścieżki).
Buddyjski rozumienie dharmy podkreśla jej względny charakter – co jest dharmą dla jednej istoty, może nie być nią dla innej.
Dharma w dżinizmie i sikhizmie
W dżinizmie dharma odnosi się do bezstronnych zasad moralnych (np. niekrzywdzenie – ahimsa) i do kosmicznego porządku, w którym wszystkie dusze dążą do oświecenia.
W sikhizmie dharma oznacza „prawo Boże” i obowiązek wypełniania moralnych i społecznych zobowiązań wobec Boga, rodziny i społeczności.
Porównanie z innymi pojęciami
Choć pojęcie dharmy jest unikalne, istnieją analogie w innych tradycjach:
- W zen – mu i „droga” (tao).
- W chrześcijaństwie – pojęcie łaski oraz etycznych przykazań.
- W islamie – koncepcja szariatu jako boskiego prawa.
Współczesne zastosowanie
Termin dharma jest używany nie tylko w kontekstach religijnych, ale także w:
- prawie – jako zasada praworządności i sprawiedliwości.
- Biznesie – corporate dharma (odpowiedzialność społeczna przedsiębiorstw).
- Psychologii – jako „wewnętrzny obowiązek” wspierający rozwój osobisty.
W literaturze i kulturze
Motyw dharmy przewija się w literaturze indyjskiej, filmach oraz w zachodnich dziełach filozoficznych, które analizują jej wpływ na etykę i systemy prawne.
Na przykład w powieści Lotusowa Dusza autorstwa R. K. Narayana bohater rozważa swoje obowiązki wobec rodziny i społeczeństwa, co jest odzwierciedleniem hinduistycznej koncepcji dharmy.
Powiązane pojęcia
Wpisy pokrewne:
Bibliografia
- Radhakrishnan, S., & Moore, C. A. (1957). The Principal Upanishads. Oxford University Press.
- Gautama, Buddha. Dhammapada. Tłumaczenie: Jan Wolff, 1998.
- Doniger, Wendy (2009). Hinduism: A Very Short Introduction. Oxford University Press.
- Kapadia, M. (2002). Dharma and Society: A Comparative Study. New Delhi: Motilal Banarsidass.