Khiva

Khiva (uzbecki: Хива, arabski: خِىڤَ) to historyczne miasto w zachodniej części Uzbekistanu, położone nad rzeką Amu Daria. Jego starówka, znana jako Itchan Kala, jest jednym z najlepiej zachowanych zespołów architektonicznych w Azji Środkowej i od 1991 roku jest wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Położenie i geografia

Miasto leży w prowincji Khorazm, w odległości około 30 km od granicy z Turkmenistanem. Otoczone jest pustynią Kyzylkum, a klimat charakteryzuje się gorącymi, suchymi latami i chłodnymi, krótkimi zimami.

Historia

Historia Khivy sięga co najmniej VIII‑wiecznia n.e., kiedy to na tym terenie powstało pierwsze osiedle handlowe. W kolejnych stuleciach miasto przechodziło pod panowaniem różnych państw i dynastii:

• Karakhanidzi – pierwsze silne rządy, które rozwijały miasto jako ważny punkt na Jedwabnym Szlaku.
• Timurydzi – w XV‑XVI w. Khiva stała się stolicą państwa Khanatu Khiva.
• W XIX‑w. miasto weszło w skład Imperium Rosyjskiego po tzw. „bitwie pod Kankurą” (1873).
• Po rewolucji październikowej w 1917 r. Khiva została włączona do Związku Radzieckiego jako część ZSRR, a po uzyskaniu niepodległości w 1991 r. stała się częścią niepodległego Uzbekistanu.

Architektura i zabytki

Charakterystycznym elementem miasta jest twierdza Itchan Kala – odizolowana od reszty miasta murem o wysokości do 12 m, otaczająca liczne zabytki:

• Meczet Kalta Minar (przyozdobiony pięcioma minaretami, zwany także „dużym minarem”).
• Meczet Kunya ʿUrbiy – jeden z najstarszych zachowanych meczetów w Azji Środkowej.
• Madrasa Muhammadi Ala – klasztor islamski z XIX w., słynący z bogato zdobionych mozaik.
• Pałac Chanów – rezydencja władców khivańskich, otoczona ogrodami i fontannami.
• Mauzoleum Tahira – miejsce pochówku słynnego uczonego i poety.

Kultura

Khiva, będąc ważnym ośrodkiem handlowym, stała się miejscem przenikania tradycji perskich, tureckich i arabskich. W mieście kultywuje się tradycyjne rzemiosła, takie jak:

• tkanina jedwabna i hafty suzani,
• ceramika z charakterystycznymi niebiesko-białymi wzorami,
• wyroby ze skóry i brązu.

Co roku w Khivie odbywa się festiwal Nowruz, podczas którego mieszkańcy i goście mogą podziwiać tradycyjne tańce, muzykę i kuchnię uzbecką.

Gospodarka

Głównymi gałęziami gospodarki są:

• turystyka – miasto przyciąga rocznie setki tysięcy turystów z całego świata,
• rolnictwo – uprawy bawełny, pszenicy i arbuzów w okolicznych oazach,
• wydobycie surowców – w pobliżu znajdują się złoża gazu ziemnego i ropy naftowej.

Transport

Khiva jest połączona z resztą uzbeckiego systemu transportowego:

• dalanami kolejowymi – najbliższa stacja kolejowa znajduje się w Urgenczu, ok. 35 km od miasta,
• autostradą M17 prowadzącą do Turkmenabatu oraz Samarkandy,
• lotniskiem wewnętrznym Khiva International Airport, obsługującym regularne połączenia krajowe.

Współczesność

Dziś Khiva jest jednym z najważniejszych centrów turystycznych w Uzbekistanie. Władze miasta prowadzą liczne programy rewitalizacji, które mają na celu zachowanie historycznego charakteru Itchan Kala przy jednoczesnym podnoszeniu jakości życia mieszkańców.

Patrzenie w przyszłość

W planach rozwojowych miasta znajduje się:

• rozbudowa infrastruktury turystycznej – nowe hotele, centra informacji oraz ścieżki edukacyjne,
• wspieranie lokalnych rzemieślników poprzez programy grantowe i targi rękodzieła,
• zrównoważone zarządzanie zasobami wodnymi, co jest kluczowe w suchym klimacie regionu.

Bibliografia

Do dalszej lektury polecamy:

• „Historia Khivy. Od Jedwabnego Szlaku do współczesności”, wyd. University Press, 2018.
• „Architektura Azji Środkowej”, pod redakcją A. Bazarova, 2020.
• „Światowe Dziedzictwo UNESCO”, seria encyklopedyczna, tom 5, 2022.