Nobelistowie

Nobelistowie to osoby, które otrzymały jedną lub kilka z Nagród Nobla przyznawanych corocznie w dziedzinach fizyki, chemii, medycyny (wraz z fizjologią), literatury oraz pokoju. Od 1969 roku przyznawana jest także Nagroda Nobla w dziedzinie ekonomii (formalnie „Nagroda Banku Szwecji w dziedzinie nauk ekonomicznych w pamięci Alfreda Nobla”).

Historia

Idea przyznawania Nagród Nobla wywodzi się z testamentu Alfreda Nobela, szwedzkiego wynalazcy i przemysłowca, który zmarł w 1896 roku. W testamencie określił, że mają powstać nagrody w pięciu dziedzinach, a fundusze mają być przeznaczone na ich coroczne przyznawanie. Pierwsze przyznanie nastąpiło w 1901 roku.

Podział nagród

Proces przyznawania

W każdej dziedzinie istnieje oddzielna komisja odpowiedzialna za selekcję kandydatów oraz wybór laureatów. Przebieg procesu obejmuje:

Nomination – wnioski o nagrodę mogą składać wyłącznie osoby uprawnione, takie jak profesory, poprzedni laureaci, członkowie akademii i organizacji naukowych.
Evaluation – komisje oceniają wkład kandydatów pod kątem oryginalności, znaczenia i wpływu na dalszy rozwój danej dziedziny.
Deliberation – po zamknięciu nominacji (zazwyczaj 31 stycznia) komisje dyskutują i głosują nad ostatecznym wyborem.
Announcement – wyniki ogłaszane są w pierwszej połowie października, a uroczyste wręczenie nagród odbywa się 10 grudnia, rocznicę śmierci Nobela.

Wybrani laureaci

Poniżej wybrana lista wybitnych noblistów, podzielona ze względu na dziedzinę:

Fizyka

Albert Einstein – 1921 za wyjaśnienie efektu fotoelektrycznego.
Maria Skłodowska-Curie – 1903 (wraz z mężem Pierre’em) oraz 1911 w dziedzinie chemii.
Richard Feynman – 1965 za rozwój elektrodynamiki kwantowej.

Kimia

Linus Pauling – 1954 za badania nad naturą wiązań chemicznych.
Ahmed Zewail – 1999 za pionierskie prace w dziedzinie femtochemii.

Medycyna i fizjologia

Alexander Fleming – 1945 za odkrycie penicyliny.
Rosalind Franklin – (nie otrzymała nagrody, ale jej prace były kluczowe dla struktury DNA, co często przytaczane jest w kontekście dyskusji o nagrodach).

Literatura

Gabriel García Márquez – 1982 za „sto lat samotności”.
Wisława Szymborska – 1996, pierwsza laureatka z Polski.

Pokój

Martin Luther King Jr. – 1964 za walkę o prawa obywatelskie.
Nelson Mandela – 1993 (wspólnie z Frederiksem de Klerkiem) za walkę z apartheidem.

Ekonomia

Milton Friedman – 1976 za badania nad konsumpcją i polityką monetarną.
Amartya Sen – 1998 za wkład w teorię dobrobytu ekonomicznego i rozwój.

Najwięcej laureatów z jednego kraju

Według danych z statystyki Nagrody Nobla, najwięcej laureatów pochodzi z Stanów Zjednoczonych – ponad 380 laureatów we wszystkich kategoriach. Następnie czołowe miejsca zajmują Wielka Brytania i Niemcy.

Kontrowersje i krytyka

Nagrody Nobla nie są wolne od krytyki. Do najczęściej wymienianych zarzutów należą:

Ograniczenie liczby laureatów do trzech osób w jednej kategorii, co nie zawsze odzwierciedla współpracę zespołową.
Brak nominacji kobiet w początkowych latach (np. dopiero w 1909 roku Maria Skłodowska-Curie jako pierwsza kobieta laureatka).
Polityczne decyzje przyznawania Nobla za pokój, które niekiedy budziły kontrowersje (np. laureaci w latach 1973‑1975).

Statystyki i ciekawostki

Kategoria	Liczba laureatów (stan na 2023)	Najstarszy laureat	Najmłodszy laureat
Fizyka	226	John Bardeen (83 lata)	William Lawrence Bragg (25 lat)
Chemia	186	John B. Goodenough (97 lat)	Frances Oldham Kelsey (26 lat)
Medycyna	224	Jocelyn Bell Burnell (nie laureatka, ale liderka zespołu) – przykład dyskusji	William Henry Bragg (25 lat)
Literatura	115	Bob Dylan (93 lata) – jedyny laureat muzyki	Rudyard Kipling (41 lat)
Pokój	110	Jimmy Carter (95 lat)	Malala Yousafzai (17 lat)
Ekonomia	94	James Mirrlees (96 lat)	Jean Tirole (48 lat)

Powiązane pojęcia

Źródła

„Nobel Prize: The History of the Prize” – oficjalny serwis NobelPrize.org (dostępne w wersji polskiej).
„Alfred Nobel – biografia” – Encyklopedia PWN.
„Statystyka laureatów Nagrody Nobla” – Baza danych Narodowego Instytutu Statystyki.