Nyāya

Nyāya (z sanskrytu: न्याय, dosł. „logika”, „rozumowanie”) – jedna z klasycznych indyjskich szkół filozoficznych zajmująca się teorią poznania, logiką i epistemologią. Tradycja nyāya wyłoniła się w drugiej połowie pierwszego tysiąclecia p.n.e. i jest ściśle powiązana z sankhya oraz wróżbami Wedyjskimi. Głównym celem nyāya jest ustalenie wiarygodnych metod dochodzenia do prawdy (pramāṇa) i obrona przed błędami poznawczymi (pramā‑nyāy).

Historia

Podstawy nyāya sformułował Akṣapāda Gautama w swoim dziele Nyāya‑sūtras (ok. 200 r. p.n.e.). Księga ta składa się z 465 sūtr („aforyzmów”) i stanowi zwięzłą prezentację metodologii argumentacji i klasyfikacji źródeł poznania. Następnie naukę rozwijali m.in. Vāsiṣṭha, Gangeśa i Ujjvala, tworząc kolejne komentarze, takie jak Nyāya‑Bhāshya czy Nyāya‑Vārtika.

Główne pojęcia

• Pramāṇa – źródła poznania. Nyāja wyróżnia cztery podstawowe: pratyakṣa (percepcja), anumāna (inferencia), śabda (słowo autorytatywne) oraz upamāna (analogiczne porównanie).
• Pañca‑caitanya – pięć rodzajów świadomości (zmysłowa, umysłowa, intelektualna, emocjonalna i duchowa).
• Hetu – przyczyna, rozpatrywana w dyskusji logiki indukcyjnej i dedukcyjnej.
• Vyapti – uniwersalne połączenie pomiędzy przesłanką a wnioskiem, kluczowy element w anumāna.

Metody i zasady logiczne

Nyāja opracowała szereg reguł wnioskowania, które wyprzedzały klasyczną logikę zachodnią. Do najważniejszych należą:

• Pratijñā‑Siddhānta – zasada przyjęcia wniosku, że wszystkie przesłanki muszą być prawdziwe, aby wniosek był uzasadniony.
• Avayava‑Vṛtti – rozróżnienie części i całości w argumentacji.
• Apavāda‑Vād – technika rozumowania przez wykluczenie (reductio ad absurdum).

Powiązania z innymi systemami

Nyāja znajduje liczne powiązania z innymi tradycjami filozoficznymi:

• W mīmāṃsā wykorzystuje się kryteria śabda jako autorytatywnego tekstu weryfikowanego przez Nyāję.
• W buddyzmie pojawiają się krytyki nyājańskich twierdzeń o przyczynowości.
• Szkoła Weddanty stosuje zasady nyāja do obrony doktryny Advaita.

Współczesne znaczenie

Współczesne badania nad nyāją prowadzone są w instytucjach akademickich takich jak Uniwersytet Delhi czy Jamia Millia Islamia. Filozofowie i logicy wykorzystują klasyczne teksty nyājańskie do rozważań nad:

• Teorią dowodu i systemami formalnymi.
• Etyką epistemiczną – pojęciami takimi jak śruti i smṛti.
• Międzykulturowym dialogiem filozoficznym, zwłaszcza w kontekście porównań z logiką zachodnią oraz filozofią arabską.

Podstawowe dzieła

Autor	Tytuł	Okres
Akṣapāda Gautama	Nyāya‑sūtras	ok. 200 p.n.e.
Gangeśa	Gangeśa‑Buddhi‑Vṛtti	ok. XI wieku
Ujjvala	Nyāya‑Vārtika	ok. XII wieku

Bibliografia

Do najważniejszych opracowań współczesnych należą:

• J. A. R. J. Vidyarambha, Nyāya: The Classical Indian Logic (Kolkata: Sanskrit Press, 2005).
• S. M. Hannah, Epistemology in the Nyāya School (Delhi University Press, 2012).
• P. Garcia, Logic and Debate in Classical India (Oxford: OUP, 2018).

Nyāja pozostaje kluczowym elementem indyjskiego dziedzictwa intelektualnego, łącząc precyzję logiczną z głęboką refleksją nad naturą poznania i rzeczywistości.