encyklopedia.space

Palestyna

Palestyna – pojęcie geograficzne, historyczne i polityczne, które odnosi się do obszaru położonego wschodnio-środkowo‑ziemnomorskiego, obejmującego dziś terytoria Izraela, Strefy Gazy oraz Zachodniej Jerozolimy. Termin ten jest używany w różnych kontekstach – od starożytnych opisów regionu po współczesne dyskusje o suwerenności i prawie do samostanowienia narodu palestyńskiego.

Spis treści

Geografia

Obszar tradycyjnie określany jako Palestyna rozciąga się od Morza Śródziemnego na zachodzie po rzekę Jordan na wschodzie, a od gór Lebanonu i Syrii na północy po pustynię Negew na południu. Najważniejsze jednostki geograficzne to:

  • Wybrzeże Śródziemnomorskie – obejmuje m.in. miasto Jerozolima i nadmorskie osiedla wzdłuż Morza Śródoziemnego.
  • Góry Judejskie – wyżyny centralne, w których leży m.in. Wysoka Plaża oraz starożytne miasta.
  • Dolina Jordanu – część bagnista, przylegająca do rzeki Jordan.
  • Pustynia Negew – rozległy, skalisty obszar położony na południowym krańcu terytorium.

Historia

Historia Palestyny jest niezwykle złożona i sięga starożytności:

  • Okres starożytny – region zamieszkiwany przez różne ludy semickie, w tym Kananejczyków, Filistynów i Izraelitów. Najważniejsze źródła to Biblia oraz zapisy egipskie.
  • Okres rzymski i bizantyjski – po podboju przez Rzym w I wieku n.e. tereny stały się częścią prowincji Judei.
  • Okres muzułmański – od VII wieku po podbój arabów, Palestyna stała się częścią kalifatu, a Jerozolima zyskała znaczenie jako trzecie miejsce święte islamu.
  • Okres osmański – w latach 1517‑1917 obszar był częścią Imperium Osmańskiego, zarządzany jako dystrykt Syriya.
  • Mandat brytyjski (1917‑1948) – po I wojnie światowej Liga Narodów przyznała Wielkiej Brytanii mandat nad tą częścią Bliskiego Wschodu. W tym okresie nasiliły się napięcia między społecznościami żydowską a arabską.
  • Powstanie państwa Izrael (1948) – po ogłoszeniu niepodległości Izraela wybuchła wojna arabsko‑izraelska 1948. Palestyńczycy zostali rozproszeni, a część terytoriów znalazła się pod kontrolą Jordanii i Egiptu.
  • Wojny i okupacje (1967‑obecnie) – w wyniku wojny sześciodniowej Izrael przejął kontrolę nad Zachodnią Jerozolimą, Zachodnią Brzegą i Strefą Gazy.
  • Ruchy narodowo‑wyzwaniowe – w latach 60. i 70. powstały Organizacja Wyzwolenia Palestyny (OWP) oraz Hamas, które odgrywały kluczową rolę w walce o niepodległość.
  • Proces pokojowy – od lat 90. prowadzono negocjacje, m.in. Porozumienia ostawskie (1993), jednak konflikty i nieporozumienia utrudniały trwałe rozwiązanie.

Demografia

Według szacunków z 2023 roku populacja terytoriów palestyńskich wynosi około 5,2 mln osób, podzielona na:

Główną religią jest islam (sunnizm), przy czym znaczną mniejszość stanowią chrześcijanie (głównie kościoły prawosławne i katolickie) oraz niewielka liczba żydów palestyńskich.

Polityka i podziały administracyjne

Palestyński system polityczny jest fragmentaryczny:

  • Władze Narodowe Palestyny (WNP) – siedziba w Ramalli, uznawane przez społeczność międzynarodową jako przedstawicielstwo narodowe.
  • Rząd w Strefie Gazy – od 2007 roku kontrolowany przez Hamas, uznawany za organizację terrorystyczną przez kilka państw, ale de facto władza wykonawcza w Gazie.
  • Obszary okupowane – Zachodni Brzeg i Wschodnia Jerozolima pozostają pod częściową kontrolą izraelską, z licznymi osiedlami drzemającymi na terytorium palestyńskim.

Gospodarka

Gospodarka terytoriów palestyńskich jest zróżnicowana, ale silnie uzależniona od pomocy międzynarodowej i handlu z Izraelem:

  • Strefa Gazy – głównie rolnictwo (cytrusy, warzywa), rybołówstwo oraz produkcja tekstyliów; ograniczenia graniczne i blokady wpływają na wysokie bezrobocie.
  • Zachodni Brzeg – rolnictwo (oliwki, winogrona), przemysł lekkiego przetwórstwa, sektor usług (turystyka religijna, edukacja).
  • Pomoc humanitarna – znaczną rolę odgrywa agencja UNRWA, która zapewnia wsparcie uchodźcom i programy rozwojowe.

Kultura i dziedzictwo

Kultura palestyńska jest mozaiką tradycji arabskich, żydowskich i chrześcijańskich. Wyróżniają ją:

Sporne aspekty i perspektywy rozwiązania konfliktu

Główne wątki sporne to:

  • Status Jerozolimy – roszczenia obu stron o status "wiecznej stolicy".
  • Granice z 1967 roku – propozycje przywrócenia linii przedwojennej jako podstawy do podziału.
  • Osiedla izraelskie – ich legalność i wpływ na kontynuację procesu pokojowego.
  • Prawa uchodźców – prawo do powrotu lub odszkodowania dla palestyńskich uchodźców i ich potomków.

Różne inicjatywy międzynarodowe (np. Plan Pawła II, Rozmowy wiedeńskie 2013‑2014) starają się wypracować dwupaństwowe rozwiązanie, jednak brak porozumienia co do kluczowych kwestii utrudnia trwałe zakończenie konfliktu.

Zobacz również