Puls

Puls (z łac. pulsus) – rytmiczne rozprężanie się tętnic wywołane falą ciśnieniową powstającą w wyniku skurczu serca. W potocznym języku puls jest synonimem tętna, czyli liczby uderzeń serca odczuwalnych na powierzchni ciała.

Podstawy fizjologiczne

Puls jest bezpośrednim odzwierciedleniem akcji serca oraz właściwości układu krążenia. Podczas fazy skurczowej (systole) lewe i prawe komory wyrzucają krew do aorty i tętnicy płucnej, co powoduje nagły wzrost ciśnienia tętniczego (ciśnienie krwi) i rozprężenie naczyń. Fala ciśnieniowa rozchodzi się wzdłuż elastycznych ścian tętnic, a jej pulsacyjne wzdęcie jest wyczuwalne w miejscach, gdzie tętnice leżą blisko powierzchni ciała (np. tętnica szyjna, promieniowa, udowa).

Metody pomiaru

Palpacja – najstarsza i najczęściej stosowana metoda, polegająca na wyczuwaniu fal pulsacji palcami w wybranych miejscach.
Manometr pulsoksymetryczny – przyrząd wykorzystujący fotopletyzmografię do rejestracji zmian objętości krwi krążącej w naczyniu.
Elektrokardiografia (EKG) – zapis elektrycznej aktywności serca umożliwia określenie rytmu i częstotliwości skurczów, a pośrednio także puls.
Monitorowanie ciągłe – w warunkach szpitalnych stosuje się cewniki ciśnieniowe w tętnicach lub bezpośrednie pomiary w naczyniu centralnym.

Parametry pulsacyjne

Kluczowe cechy pulsacji, które ocenia lekarz, to:

Częstość – liczba uderzeń na minutę (tętno). Norma dla dorosłych wynosi 60‑100 bpm, ale zmienia się w zależności od wieku, aktywności fizycznej i stanu emocjonalnego.
Rytm – regularność kolejnych uderzeń. Nieregularny rytm może wskazywać na arytmię.
Amplituda – siła pulsacji. Osłabiona amplituda może świadczyć o słabym wyrzutowym serca lub spadku objętości krwi.
Fala – kształt i tempo rozchodzenia się fali w naczyniu (np. pulsus paradoxus, pulsus alternans).

Wartości referencyjne i czynniki wpływające

Na puls wpływ mają liczne czynniki, m.in.:

Wiek – u noworodków i małych dzieci częstotliwość może przekraczać 120 bpm, u osób starszych spada.
Aktywność fizyczna – podczas wysiłku puls przyspiesza, a po jego zakończeniu stopniowo wraca do normy.
Temperatura otoczenia – gorąco wywołuje tachykardię, zimno – bradykardię.
Stan emocjonalny – stres i lęk zwiększają częstość uderzeń.
Pozycja ciała – w pozycji leżącej puls jest zwykle niższy niż w staniu wyprostowanym.
Farmakoterapia – np. beta‑blokery obniżają puls, a środki pobudzające go zwiększają.

Patologiczne zmiany

Nieprawidłowości w pulsie mogą być wczesnym sygnałem chorób układu sercowo-naczyniowego:

Tachykardia – częstotliwość powyżej 100 bpm, często w przebiegu gorączki, anemia, niewydolności serca.
Bradykardia – poniżej 60 bpm; może występować u sportowców, w wyniku działania leków lub zaburzeń przewodzenia.
Pulsus paradoxus – spadek amplitudy pulsacji o ≥10 mm Hg podczas wdechu; charakterystyczny dla odmy opłucnowej, tamponady serca.
Pulsus alternans – naprzemienna zmiana amplitudy pulsacji, wskazująca na ciężką niewydolność lewej komory.
Hiperkineza – nadmierne przyspieszenie pulsacji, obserwowana w stanach hipertyreozowych lub po podaniu adrenaliny.

Historia i znaczenie kliniczne

Pierwsze opisy pulsu pochodzą od starożytnych lekarzy greckich – Hipokrates (ok. 460 p.n.e.) opisuje obliczanie tętna palcami. W średniowieczu Ibn al‑Nafis (13‑th w.) wprowadził pojęcie „pulsującej siły” w kontekście funkcji serca. W XIX wieku wynaleziono stetoskop, co umożliwiło jednoczesne słuchanie dźwięków serca i ocenę pulsacji. Od tego czasu puls stał się jednym z podstawowych parametrów w kardiologii oraz w medycynie ratunkowej.

Powiązane pojęcia

Więcej informacji znajdziesz w poniższych artykułach:

Bibliografia

K. Kowalski, Fizjologia człowieka, Wydawnictwo Naukowe, 2018.
M. Nowak, Podstawy kardiologii klinicznej, PWN, 2021.
A. Smith, History of Pulse Examination, Medical History Review, 2015.