Shi (詩)
Shi (chińskie 詩, japońskie 詩) – termin oznaczający poezję w tradycji chińskiej i japońskiej. Najczęściej odnosi się do klasycznej chińskiej formy poetyckiej, która rozwinęła się już w epoce dynastii Zhou i przeżyła swój rozkwit w okresie dynastii Tang. W języku japońskim słowo to przyjęto jako ogólne określenie poezji, a także jako nazwa dla kilku konkretnych gatunków literackich.
Historia w Chinach
Początki shi sięgają dynastii Xia i Shang, gdzie pierwsze formy poetyckie były recytowane przy ceremoniach religijnych. Najstarsze zachowane przykłady znajdują się w Księdze Pieśni (Shijing), zbiorze 305 utworów pochodzących z okresu Zhou (ok. 11‑7 p.n.e.).
W kolejnych wiekach shi przybierało różne formy:
- Gushi – tzw. „starodawne wiersze”, charakteryzujące się swobodnym rytmem i brakiem stałej struktury.
- Jintishi – „nowa forma” rozwinięta w dynastii Tang, oparta na stałym układzie czterowersowym (czterowersowiec 四言詩) lub ósmierszu (八言詩) z określonymi regułami tonalnymi.
- Ci – poetycka forma śpiewna, powstała później, ale silnie powiązana z tradycją shi.
Najsłynniejsi poeci chińscy tworzący w formie shi to m.in. Li Bai i Du Fu, których dzieła do dziś są studiowane w szkołach i uniwersytetach w Chinach oraz na całym świecie.
Rozwój w Japonii
W Japonii chińskie shi zostało przyjęte wraz z wpływami kultury chińskiej w okresie Asuki (ok. VI‑VIII w.). Japoński termin shi stał się synonimem poezji, zwłaszcza w kontekście literatury klasycznej, takiej jak Wakan Rōei. W epoce Edo pojawiły się specyficzne formy poezji inspirowane chińską tradycją, m.in. kanshi – wiersze napisane w języku chińskim, ale autorstwa japońskich poetów.
W XIX i XX wieku japoński shi zyskał nowe znaczenie w ramach ruchu modernistycznego, gdzie pojęcie „poetry” obejmowało nie tylko tradycyjne formy, ale także wolny wiersz, haiku i inne eksperymentalne techniki.
Inne znaczenia
Poza kontekstem literackim słowo shi występuje w innych dziedzinach:
- Jako przyrostek w chińskich imionach oznaczający „mistrza” lub „potężnego władcę”, np. Shi Huangdi (pierwszy cesarz Chin).
- W buddyzmie zen shi (指) oznacza „wskazanie” i jest częścią terminu shikantaza – praktyki siedzącej medytacji.
- W języku chińskim jako homonim może oznaczać także „czymś” (事) lub „śmierć” (死) – zależnie od wymowy i kontekstu.
Współczesne znaczenie i wpływ
Termin shi wciąż jest żywy w obu kulturach. W Chinach kontynuowane są konkursy poetyckie i badania nad klasyczną poezją shi, a w Japonii tradycja kanshi jest nauczana w szkołach jako element edukacji humanistycznej. W świecie akademickim istnieje wiele publikacji poświęconych porównawczemu badaniu shi w Chinach i Japonii.