Sienna

Sienna – naturalny pigment ziemny o ciepłym odcieniu brązu‑czerwieni, uzyskiwany z gliny zawierającej tlenki żelaza. W języku polskim termin ten odnosi się zarówno do surowej (raw sienna), jak i wypalanej (burnt sienna) formy pigmentu, które od wieków były wykorzystywane w malarstwie, rysunku oraz w innych technikach artystycznych.

Historia

Pigment sienny po raz pierwszy został udokumentowany w starożytnym Egipcie i Mezopotamii, gdzie używano go do barwienia tkanin i malowania ścian grobowców. Jego nazwa pochodzi od włoskiego miasta Siena, w okolicach którego wydobywano glinę o charakterystycznym kolorze. W renesansie, zwłaszcza w twórczości artystów takich jak Leonardo da Vinci, Michał Anioł i Rafał, sienna stała się jednym z podstawowych pigmentów olejnych.

Rodzaje i właściwości chemiczne

• Raw sienna (sienna surowa) – naturalny, jasnożółtobrązowy pigment, uzyskiwany przez suszenie i kruszenie gliny.
• Burnt sienna (sienna wypalana) – pigment powstający po podgrzaniu surowej sienny w temperaturze ok. 300 °C, co powoduje zmianę struktury tlenków żelaza i nadaje mu głębszy, ciepły odcień rdzawoczerwony.

Głównymi składnikami chemicznymi są tlenki żelaza (Fe₂O₃, Fe₃O₄) oraz niewielkie ilości glinu, krzemu i magnezu. Dzięki tym składnikom pigment jest trwały, odporny na blaknięcie i dobrze rozpuszcza się w oleju, akrylu oraz woda.

Zastosowanie w sztuce

Sienna jest używana w wielu technikach malarskich:

• W farbach olejnych – jako podkład do budowania ciepłych tonacji i cieni.
• W farbach akrylowych – ze względu na szybkie schnięcie i intensywność koloru.
• W akwareli i gouache – w formie pigmentu zmieszanego z gumą arabską lub kredą.
• W technice impasto – ze względu na dobrą przyczepność i możliwość tworzenia faktury.

Znaczenie w historii sztuki

Podczas renesansu sienna stała się nieodzownym składnikiem palety artystów, którzy dążyli do naturalizmu i realistycznego oddania światła. W barokowych dziełach pigment ten wykorzystywano do podkreślania dramatyzmu scen, a w XIX‑wiecznym impresjonizmie – do oddawania ciepłych odcieni krajobrazów.

Podobne pigmenty

Wśród innych naturalnych pigmentów ziemnych, które często są mylone z sienną, wymienić można:

• umbra – ciemniejszy, bardziej zielonkawy odcień.
• kadmowy pomarańcz – syntetyczny, o intensywnym, trwałym kolorze.
• miedziany brąz – zielonkawy odcień uzyskiwany z miedzi.

Przykłady słynnych dzieł z użyciem sienny

• „Ostatnia Wieczerza” Leonarda da Vinci – charakterystyczne ciepłe cienie twarzy i ubrań.
• „Narodziny Wenus” Sandro Botticelli – delikatne tło w odcieniach surowej sienny.
• „Gwiaździsta noc” Vincenta van Gogha – intensywne paski wypalonej sienny w niebie.

Bezpieczeństwo i przechowywanie

Choć sienna jest uważana za pigment nietoksyczny, zaleca się stosowanie masek ochronnych i rękawic przy jej mieleniu, aby uniknąć wdychania pyłu. Pigment należy przechowywać w szczelnych pojemnikach, z dala od wilgoci, aby zapobiec ewentualnemu zhakowaniu i zmianie koloru.

Literatura i dalsze lektury

Więcej informacji na temat sienny i innych pigmentów można znaleźć w następujących pozycjach:

• Pigmenty – historia i technologia (red. J. Kowalski, 2010)
• Malarstwo renesansowe (red. A. Nowak, 2015)
• Chemia artystyczna (red. M. Zieliński, 2018)