Sonet

Sonet – to krótkie, 14-wierszowe poetyckie dzieło, które od XV wieku stanowi jedną z najważniejszych form literatury. Charakteryzuje się stałą liczbą wersów, ściśle określoną budową rymów oraz wymogiem zachowania określonego metrum – najczęściej iambicznego.

Historia

Geneza sonetu sięga Włoch końca XV wieku, gdzie powstał w rękach poety Giovanni Petrarki. Pierwszy znany zbiór – Sonety Petrarki (ok. 1335‑1345) stał się wzorem, który został przyjęty i przekształcony w kolejnych kulturach europejskich.

Do rozprzestrzenienia się formy przyczyniły się renesans i humanizm. W Anglii formę doskonalił William Shakespeare, w Niemczech Johann Wolfgang von Goethe, a w Polsce najważniejsi twórcy to Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki oraz Jan Kochanowski.

Struktura

Standardowy sonet składa się z czterech części:

• dwóch czterowierszowych strof zwanych kwaternionami (lub kwartetami)
• dwie trójwersowe strof zwane sekstynami (lub toniką)

W zależności od tradycji, układ rymów może wyglądać następująco:

• sonet włoski (petrarchański) – ABBA ABBA CDC DCD lub CDE CED
• sonet francuski (szekspirowski) – ABAB CDCD EFEF GG
• sonet angielski (szekspirowski) – ABAB CDCD EFEF GG

Typy sonetu

Sonet włoski (petrarchański)

Charakteryzuje się dwiema identycznymi kwaternionami (ABBA ABBA) oraz dwoma odmiennymi sekstynami, które często wprowadzają zwrot tematyczny (tzw. volta).

Sonet francuski (szekspirowski)

Składa się z trzech kwaternionów (ABAB CDCD) oraz jednego dwuwiersza końcowego (GG). Forma ta jest najpopularniejsza w Anglii i w Polsce od XIX wieku.

Sonet polski

W Polsce tradycja przyjęła zarówno model włoski, jak i francuski. Szczególną popularność zyskał sonet zwaną sonetem polskim, w którym sekstyny zachowują układ rymów CDE CDE, a powstała wówczas charakterystyczna „polska wersja” kwaternionu.

Najważniejsi twórcy

• Giovanni Petrarca – ojciec sonetu włoskiego
• William Shakespeare – twórca sonetu angielskiego i autor 154 sonetów
• Jan Kochanowski – wprowadził sonet do polskiej poezji w XVI wieku
• Adam Mickiewicz – twórca cyklu „Sonety krymskie”
• Juliusz Słowacki – autor m.in. „Sonetu o memie”
• Cecylia Staszewska – współczesna poetka eksplorująca formę sonetu

Przykłady

Oto fragment sonetu Petrarki (tłumaczenie własne):

„Kiedy w wiosnę góry szronem płoną,
A wrok serc ludzki z wiatrem leniwy,
Wtedy dusza moja w tęsknocie drży,
Szuka Twojej twarzy wśród trwogi”

Przykład sonetu francuskiego W. Shakespeare’a (Sonet 18):

„Shall I compare thee to a summer’s day?
Thou art more lovely and more temperate…“

Znaczenie w literaturze

Sonet stał się narzędziem nie tylko poetyckiego wyrazu, ale i artystycznego eksperymentu. Dzięki swojej zwartej budowie pozwala na skoncentrowanie myśli, intensyfikację emocji i wyrafinowaną grę słów. W literaturze sonet jest często wykorzystywany w kontekstach miłosnych, filozoficznych oraz politycznych.

Bibliografia

• J. C. L. Huls, Historia sonetu, Wydawnictwo Literackie, 2012.
• A. K. Nowak, Sonet w Polsce – tradycja i innowacje, Kraków 2018.
• W. Shakespeare, Collected Sonnets, Oxford University Press, 2005.