Szyizm

Szyizm (z pers. šīʿa – „stronnictwo”, „grupa”) to jedna z dwóch głównych gałęzi islamu, obok sunnizmu. Wyznawcy szyizmu, zwani szyitami, odróżnia ich szczególna koncepcja przywództwa religijno‑politycznego, opartego na uznaniu jedynie potomków Aliego ibn Abi Taliba – kuzyna i zięcia proroka Mahometa – za prawowitych przywódców (imamów) wspólnoty muzułmańskiej.

Historia

Szyizm wyłonił się już w początkowych latach po śmierci Mahometa w 632 r., kiedy to wśród jego zwolenników rozgorzała rywalizacja o przywództwo (kalifat). Pierwszy spór dotyczył tego, czy przywódcą powinien być Abu Bakr, czy też Ali. Decyzja o wyborze Abu Bakra jako pierwszego kalifa doprowadziła do powstania sunnizmu jako dominującej tradycji, a jednocześnie dała początek tożsamości szyickiej.

Kluczowe wydarzenia kształtujące szyizm to:

• Śmierć Aliego w 661 r. oraz zabicie jego syna Husajna w bitwie pod Karbalą w 680 r., co stało się centralnym mitem męczeństwa.
• Rozwój literatury i teologii szyickiej w VIII–XII wieku w regionie Iraku i Iranu.
• Utworzenie dynastii założonych przez szyitów, m.in. Fatymidów (X‑XI wieku) oraz Safawidów, którzy w XVI wieku przyjęli szyizm dwunastorzadkowy jako religię państwową w Iranie.

Podziały wewnętrzne

W ramach szyizmu wyróżnia się kilka odłamów, z których najważniejsze to:

• Szyizm dwunastorzadkowy (Twelver, Imāmiyyah) – najliczniejszy odłam, uznający kolejno dwunastu imamów, ostatnim z nich jest Mahdi, który ma powrócić jako przywódca świata.
• Ismailizm (Ismaili) – odłam uznający jako dwunastego imama Ismaila ibn Jafara. Współcześnie podzielony jest na grupy takie jak Nizari (przewodzeni przez himalajski ośrodek w Kashmirze) oraz Musta'ali.
• Zandyzm (Zaidiyyah) – odłam uznający siedmiu imamów, głównie skoncentrowany w Jemenie.

Podstawowe wierzenia i praktyki

Do najważniejszych elementów teologii szyickiej należą:

• Imamat – przekonanie, że imamowie są nieomylni (mażabiat), posiadają boską wiedzę (‘ilm al‑gheyb) i są jedynymi prawowitymi przywódcami muzułmańskiej wspólnoty.
• Ahadż (Ashura) – coroczne upamiętnienie męczeństwa Husajna w Karbali, które wyraża się w majlach, procesjach i recytacjach.
• Ziarat i Ziyarat – pielgrzymki do miejsc związanych z życiem imamów, w tym do Karbali, Nadżafu i Qom.
• Jazyk religijny – duży nacisk na język arabski w modlitwach, choć w praktyce szyici posługują się also lokalnymi językami (perskim, kurdyjskim, urdu).

Rola szyizmu w świecie współczesnym

Szyizm odgrywa istotną rolę w polityce i kulturze szeregu państw:

• Iran – państwo teokratyczne, w którym władza należy do duchowieństwa szyickiego (np. Wysoki Lider).
• Irak – po 2003 r. szyici zyskały znaczący wpływ polityczny, zwłaszcza w regionie południowo‑środkowym.
• Liban – partia Hezbollah stanowi główną siłę szyicką w kraju.
• Arabia Saudyjska – większe skupiska szyickiej mniejszości w wschodniej prowincji Al‑Ahsie.
• Rozproszone społeczności szyickie istnieją także w Afganistanie, Azerbejdżanie, Pakistanie oraz w diasporze w Europie i Ameryce Północnej.

Współczesne wyzwania

Współczesny szyizm stoi wobec licznych problemów, w tym:

• Konfliktów sektarialnych, zwłaszcza w Iraku i Syrii, które pogłębiają podziały między szyitami a sunnitami.
• Próby reformy tradycyjnych struktur religijnych, prowadzone przez niektóre nowoczesne ruchy szyickie (np. Mawla).
• Celów integracji i dialogu międzywyznaniowego, realizowanych m.in. przez organizacje takie jak Centrum Szyickie w Kairze.

Bibliografia i dalsze lektury

Kluczowe pozycje dotyczące szyizmu to m.in.:

• „Poglądy Szyitów” – Vladimir Majzinsky
• „Historia Imamatów” – Al‑Jahiz
• „Szyizm w XXI wieku” – Mohammad Rizk

Artykuł został opracowany na podstawie dostępnych źródeł encyklopedycznych oraz literatury naukowej.