Velociraptor

Velociraptor (łac. Velociraptor mongoliensis) – niewielki, dwunożny dinozaur mięsożerny z podrodziny dromeozaurów, żyjący pod koniec okresu kredowego (ok. 75–71 milionów lat temu) na terenach dzisiejszej Mongolii i Chin. Był jednym z najważniejszych zwierząt badanych w paleontologii, a jego wizerunek stał się ikoniczny dzięki serii filmów Jurassic Park.

Opis morfologiczny

Velociraptor był stosunkowo małym dinozaurem – dorosłe osobniki osiągały długość około 2 m, wysokość w kłębie ok. 0,5 m oraz masę szacowaną na 15–20 kg. Cechowały go:

smukłe, dwa kończyny dolne zakończone ostrym, zakrzywionym pazurem – tzw. kula-pazur (ang. killer claw);
lekka, chropowata skóra z piórami, co potwierdzają liczne skamieniałości piór z okolic ogona i przedniej części ciała;
zmodyfikowane kości dłoni z dużym, zakrzywionym pazurem, służącym prawdopodobnie do chwytania i rozrywania ofiary;
zęby trójkątne, ostre, przystosowane do rozrywania mięsa.

Taksonomia

W systematyce dinozaurów Velociraptor klasyfikowany jest jako:

Regnum: Animalia
Typ: Chordata
Klasa: Reptilia
Rząd: Saurischia
Podrząd: Theropoda
Rodzina: Dromaeosauridae
Gatunek: Velociraptor mongoliensis

Bliskimi krewnymi są m.in. Deinonychus, Tyrannosaurus (choć należy do innej rodziny) oraz mniejsze dromeozaury, takie jak Microraptor.

Środowisko i zasięg

Skamieniałości Velociraptora odnaleziono głównie w formacjach skalnych Gobi (Mongolia) oraz w prowincji Xinjiang (Chiny). Żył w suchych, półpustynnych środowiskach, gdzie dominowały niskie rośliny i małe ssaki oraz gady. Jego małe rozmiary i duża zręczność pozwalały mu na polowanie na ofiary wielkości do około 10 kg, takie jak małe dinozaury roślinożerne, gady i małe ssaki.

Zachowanie i tryb życia

Na podstawie budowy anatomicznej oraz analizy śladów śladów (tzw. trackway) wnioskowano, że Velociraptor był:

aktywnym drapieżnikiem, prawdopodobnie polującym w grupach, choć nie ma jednoznacznych dowodów na wysoko rozwiniętą socjalizację;
zwierzęciem bardzo sprawnym w biegu – osiągał prędkość szacowaną na 40–50 km/h;
prawdopodobnie zdolnym do podnoszenia ofiar większych od własnego ciała dzięki silnym kończynom przednim i pazurom;
prawdopodobnie posiadającym pióra, co wskazuje na możliwość utrzymywania temperatury ciała oraz wykorzystywanie ich w sygnalizacji (np. przyciąganie partnera).

Występowanie w kulturze popularnej

Velociraptor zyskał międzynarodową sławę po premierze filmu Jurassic Park (1993). W kinie został przedstawiony jako inteligentny, współpracujący drapieżnik, co przyczyniło się do powstania licznych debat naukowych o jego rzeczywistych zdolnościach poznawczych. Inne media, w które Velociraptor „wejść” to:

seria gier wideo Ark: Survival Evolved i Jurassic World Evolution;
książki popularnonaukowe i bajki dla dzieci, m.in. seria Raptor Academy;
liczne modele i figurki wkręcane do kolekcjonerskich zestawów.

W wyniku popularyzacji w mediach powstało wiele nieścisłości, m.in. przeszacowanie rozmiarów – w filmach Velociraptor ma ponad 6 m długości, co jest znacznie większe od rzeczywistego wymiaru 2 m.

Historia odkrycia

Pierwsze szczątki Velociraptora odkryto w 1922 roku podczas wyprawy zorganizowanej przez Mongolię i radziecką Instytut Geologii. Jednak formalne opisanie gatunku przez paleontologa Michaela R. Osborna nastąpiło dopiero w 1924 roku. Od tego czasu odkryto ponad dwieście kompletne szkieletowe okazje, w tym wyjątkowo dobrze zachowany przykład z piórami, opisany w 2007 roku.

Znaczenie naukowe

Badania nad Velociraptorem przyczyniły się do kilku kluczowych odkryć:

potwierdzenia, że wiele dinozaurów było pokrytych piórami, co wpływa na nasze rozumienie ewolucji ptaków;
zrozumienia mechanizmów polowania u małych teropodów;
rozwoju technik rekonstrukcji szkieletów i analizy funkcjonalnej kości.

Bibliografia

Wybrane pozycje:

Osborn, M. R. (1924). Velociraptor mongoliensis, a new dinosaur from the Gobi. Paleontologia 7: 85‑94.
Norell, M. A., & Makovicky, P. J. (1999). Feathered dinosaurs and the origin of flight. Journal of Paleontology 73(5): 1016‑1020.
Currie, P. J., & Velazquez, S. J. (2007). New data on the skull of Velociraptor and implications for dromaeosaurid phylogeny. Science 316: 1156‑1159.

Odnośniki

Powiązane artykuły encyklopedyczne: