Yi (ludzie i język)

Yi – określenie używane w języku polskim w odniesieniu do jednej z najliczniejszych mniejszości narodowych zamieszkujących Chińską Republikę Ludową oraz części Mjanmy i Wietnamu. Termin obejmuje zarówno grupę etniczną, jak i jej język – język yi, należący do rodziny języków tybetańsko-berberyjskich.

Historia

Najstarsze wzmianki o ludziach oznaczanych później jako Yi pochodzą z chińskich kronik z okresu dynastii Tang (VII–XII w.). Pierwotnie zamieszkiwali rozległe obszary południowo‑zachodnich Chin, w szczególności prowincje Syczuan, Junnan, Guizhou i Guangxi. W kolejnych wiekach, pod wpływem migracji chińskich ludów Han oraz rozbiorów terytorialnych, części grupy Yi przeniosły się na tereny dzisiejszych państw sąsiadujących.

Rozmieszczenie geograficzne

Według spisu ludności z 2020 roku ponad 9,5 miliona osób identyfikuje się jako Yi. Największe skupiska znajdują się w:

• prowincji Syczuan (ok. 3,2 mln osób),
• prowincji Junnan (ok. 2,9 mln osób),
• prowincji Guizhou (ok. 2,0 mln osób),
• regionie Guangxi (ok. 0,8 mln osób).

Język

Język yi (zwany także językiem nuosu) jest podzielony na kilkadziesiąt dialektów, z których najważniejsze to:

• nuosu (standardowy dialekt używany w Syczuanie),
• lolo,
• nisu i inne.

Język zapisuje się tradycyjnie pismem Biaoxing, które powstało w XIX w. oraz pismem łacińskim wprowadzonym w latach 50. XX wieku w ramach reform edukacyjnych.

Kultura i religia

Kultura Yi charakteryzuje się bogatym folklorem, muzyką przy użyciu tradycyjnych instrumentów (np. lisewka, sanxian) oraz licznymi festiwalami. Najważniejszym wydarzeniem jest Święto Szczodrego Księżyca (tzw. Toruo), obchodzone na wiosnę, kiedy to odbywają się tańce, konkursy strzeleckie i uroczyste ceremonie ofiarne.

Religijność Yi jest synkretyczną mieszanką tradycyjnych wierzeń animistycznych, szamanizmu oraz buddyzmu tybetańskiego. Wierzono w duchy przyrody, przodków oraz bogów opiekuńczych zwanych mu.

Sprawy społeczne i współczesność

Od lat 80. XX wieku rząd chiński wprowadza programy mające na celu podniesienie poziomu życia Yi, w tym:

• inwestycje w infrastrukturę drogową i energetyczną,
• rozbudowę systemu edukacji dwujęzycznej (chiński – yi),
• promocję turystyki kulturowej w regionach zamieszkałych przez Yi.

Mimo postępu, społeczność Yi wciąż zmaga się z problemami takimi jak:

• nierówności ekonomiczne w porównaniu z ludnością Han,
• utrata tradycyjnych obszarów wiejskich na rzecz eksploatacji surowców naturalnych,
• wyzwania związane z zachowaniem języka wśród młodzieży urbanizowanej.

Znane postaci

Wśród wybitnych przedstawicieli społeczności Yi wymienić można:

• Aleksei Yi – działacz na rzecz praw mniejszości, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie pokojowej (2021),
• Li Zan – pianista klasyczny, zdobywca międzynarodowych konkursów fortepianowych,
• Zhang Xiang – reżyser filmowy, twórca filmów dokumentalnych o kulturze Yi.

Patrzenie w przyszłość

W najnowszych planach rozwojowych chińskiego rządu, pod tym samym kodem 14. Program Rozwoju, uwzględniono specjalne fundusze na zachowanie i rozwój języka oraz kultury Yi, w tym wsparcie dla organizacji pozarządowych zajmujących się dokumentacją tradycyjnych zwyczajów i rękodzieła.

Zobacz także

Chińska Republika Ludowa | Języki tybetańsko‑berberyjskie | Mniejszości etniczne w Chinach | Kultura chińska