ZSRR – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (w skrócie ZSRR) był państwem federalnym o ustroju socjalistycznym, które istniało w latach 1917–1991. Był największym pod względem powierzchni państwem świata, zajmującym prawie jedną siódmą część lądowej Ziemi.

Historia

Powstanie

Korzenie ZSRR sięgają rewolucji październikowej w Rosji, kiedy to bolszewicy pod przywództwem Włodzimierza Lenina przejęli władzę i ogłosili utworzenie Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (RSFSR). W 1922 roku, po zakończeniu wojny domowej, cztery republiki – Rosja, Ukraina, Białoruś i Gruzja – podpisały traktat o utworzeniu ZSRR, który formalnie powstał 30 grudnia 1922 roku.

Rozwój i okres stalinizmu

Po śmierci Lenina w 1924 roku władzę przejął Józef Stalin. Jego rządy (1924–1953) charakteryzowały się intensywną industrializacją, kolektywizacją rolnictwa oraz masowymi represjami politycznymi, w tym Wielkim Głodem i czystkami.

II wojna światowa

W 1941 roku ZSRR został zaatakowany przez nazistowskie Niemcy w operacji Barbarossa. Konflikt, znany w Rosji jako Wielka Wojna Ojczyźnianа, zakończył się zwycięstwem Związku w 1945 roku i przyniósł mu status jednej z dwóch supermocarstw świata.

Zimna wojna

Po wojnie ZSRR i Stany Zjednoczone stały się głównymi rywalami w tzw. zimnej wojnie. W tym okresie ZSRR utrzymywał wpływy w Europie Wschodniej, Azji (np. w Chińskiej Republice Ludowej) oraz Afryce.

Rozpad

W latach 1985–1991 pod przywództwem Michaiła Gorbaczowa wprowadzono reformy głasnost (jawność) i pierestrojka (przebudowa). Rosnące niezadowolenie w republikach związkowych oraz nieudane pucy 1991 roku doprowadziły do rozpadnięcia ZSRR i powstania niepodległych państw, m.in. Rosji, Ukrainy, Kazachstanu i Białorusi.

Struktura polityczna

ZSRR był federacją republik socjalistycznych, z jednopartyjnym systemem rządów pod przewodnictwem Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR). Najważniejsze organy państwowe to:

• Rada Najwyższa – najwyższy organ ustawodawczy.
• Rada Ministrów – najwyższy organ wykonawczy.
• Rada Polityczna KPZR – najważniejszy organ partii i de facto rządzący państwem.

Gospodarka

Gospodarka ZSRR opierała się na centralnie planowanym systemie, w którym plany pięcioletnie określały cele produkcyjne w przemyśle, rolnictwie i sektorze usług. Podczas lat 30. i 40. XX wieku nastąpił szybki rozwój przemysłu ciężkiego, ale ceny towarów konsumpcyjnych były niskie, a jakość produktów często niska.

Dziedzictwo

Po rozpadzie ZSRR pozostało po nim wiele kwestii, które wpływają na współczesną politykę i gospodarkę państw byłego bloku:

• Granice i konflikty etniczne w obszarach takich jak Czeczenia czy Górski Kaukaz.
• Dziedzictwo kulturowe – literatura, sztuka, osiągnięcia w dziedzinie nauki i kosmosu (np. lot Jurija Gagarina w 1961 roku).
• Transformacja gospodarcza i polityczna w nowych państwach, w tym procesy demokratyzacji i prywatyzacji.

Patriarchat i symbole

Oficjalnym językiem ZSRR był rosyjski, a symbolem państwa był czerwony sztandar z sierpem i młotem oraz gwiazdą pięcioramienną. Hymnem był Hymn ZSRR, a po rozpadzie przyjęto nowe hymny w poszczególnych państwach.

Bibliografia

Artykuł opiera się na opracowaniach:

• J. R. Mawdsley, Stalin's Cold War: The Soviet Union and the Communists, 1945‑1954 (1999)
• R. Service, History of the Soviet Union (2013)
• S. Fitzpatrick, Everyday Stalinism (1999)