4‑wiek p.n.e.

4‑wiek p.n.e. (od 400 do 301 r. p.n.e.) – okres intensywnych przemian politycznych, kulturowych i gospodarczych w starożytnym świecie. W tym czasie doszło do upadku imperium perskiego w Azji Mniejszej, rozkwitu państw greckich, powstania Macedonii pod przywództwem Filipa II oraz początków podbojów Aleksandra Wielkiego. W Azji i Afryce rozwijały się również cywilizacje egipska, perska, babilońska i liczne kultury Bliskiego Wschodu.

Chronologia najważniejszych wydarzeń

400 p.n.e. – początek wycofywania się spartańskich kolonii w Sycylii.
397 p.n.e. – bitwa pod Karakumen między Syrakuzami a Karytą.
387 p.n.e. – traktat pokojowy w Szczecinie między Spartą a Atenami, który ustabilizował podział Grecji.
382 p.n.e. – objęcie tronu w Macedonii przez Filipa II.
375 p.n.e. – wojny persko-greckie: bitwa pod Tritają.
360 p.n.e. – reformy administracyjne w Persji pod rządami Dariusza II.
338 p.n.e. – bitwa pod Kleonią, zwycięstwo Macedonii nad koalicją grecką.
334 p.n.e. – rozpoczęcie podbojów Aleksandra Wielkiego w Azji Mniejszej.
323 p.n.e. – śmierć Aleksandra Wielkiego; początek okresu diadochów.
301 p.n.e. – bitwa pod Ipsos, zakończenie rywalizacji Hellenistycznych królestw i ustalenie granic po podziale imperium Aleksandra.

Polityka i państwa

W tym stuleciu dominowały trzy główne ośrodki polityczne:

Starożytna Grecja – podział na miasta-państwa (polis) o różnorodnych systemach ustrojowych: demokrację ateńską, oligarchię spartańską i arystokrację w Tebach.
Macedonia – dzięki reformom Filipa II i późniejszej ekspansji Aleksandra Wielkiego przekształciła się w potęgę militarną zdolną do podboju Persji i dalszych wschodnich terenów.
Persja – pod panowaniem dynastii Achemenidów, której władcy starali się utrzymać jedność imperium w obliczu buntów i zagrożeń ze strony Greków.

Kultura i sztuka

Okres 4‑wieku p.n.e. to złoty czas rozwoju sztuki klasycznej. W Grecji powstały monumentalne dzieła architektury, takie jak Świątynia Apollona w Aport i rzeźby autorstwa Fejodora oraz Polikleta. W Macedonii rozwijała się sztuka monumentalna, której przykładem są grobowce w Verginie. Persja zachowała tradycje artystyczne oparte na złocie i kamieniu, a w Egipcie wprowadzono nowe techniki malarskie w grobowcach Nowego Państwa.

Nauka i filozofia

Filozofia grecka osiągnęła szczyt pod koniec 4‑wieku p.n.e. Platon założył Akademię w Atenach (387 p.n.e.), a jego uczeń Arystoteles powstał w mieście Stagira i założył własną szkołę – Liceum (ok. 335 p.n.e.). W Aleksandrii, założonej w 331 p.n.e., powstała słynna Biblioteka, będąca centrum badań przyrodniczych, matematycznych i medycznych.

Gospodarka i handel

Wzrost znaczenia Macedonii jako pośrednika handlowego przyczynił się do rozwoju tras handlowych łączących Grecję z Persją i dalej z Indiami. W 4‑wieku p.n.e. rozwijały się także:

produkcja ceramiki czarnego frittu w Grecji;
handel metalami w Anatolii – głównie miedzią i brązem;
eksport zboża z Egiptu do Grecji i Macedonii.

Dziedzictwo

4‑wiek p.n.e. ukształtował podstawy hellenistycznej kultury, której wpływy przetrwały aż do czasów rzymskich. Polityczne podziały Grecji i Macedonia zapewniły podwaliny pod późniejsze konflikty diadochów. Osiągnięcia filozoficzne i naukowe, zwłaszcza w Aleksandrii, wywarły trwały wpływ na rozwój myśli zachodniej.