dżumada al‑ula

dżumada al‑ula – określenie historycznej epidemii dżumy, która w XIII‑XIV wieku dotknęła miasto Al‑Ula w północno‑zachodniej części Arabii Saudyjskiej. Epidemia ta, znana również jako czerwona dżuma al‑ula, była jedną z najpoważniejszych fal rozprzestrzeniania się plagi w regionie Półwyspu Arabskiego.

Geneza i przyczyny

Do wybuchu dżumady al‑ula doszło w wyniku połączenia kilku czynników:

Bliskość ważnych szlaków handlowych, w tym jednego z odcinków Jedwabnego szlaku, co sprzyjało przenoszeniu choroby przez karawany z Azji i Europy.
Warunki sanitarno‑epidemiologiczne ówczesnego miasta – gęste zabudowania, słabe systemy odprowadzania wody oraz brak skutecznych metod izolacji chorych.
Obecność pcheł (Xenopsylla cheopis) żywiących się gryzoniami, które były naturalnym rezerwuarem bakterii Yersinia pestis.

Przebieg epidemii

Pierwsze doniesienia o nagłych zgonach pochodzą z roku 1310. W ciągu kilku miesięcy liczba ofiar wzrosła dramatycznie:

W 1310 roku odnotowano około 1 200 zgonów w mieście, które liczyło wówczas nieco ponad 8 000 mieszkańców.
W 1311 nastąpiła fala ponownych zakażeń, przyspieszona przez przybycie nowych karawan handlowych.
Do 1312 roku populacja Al‑Ula spadła o ponad 60 % w porównaniu z okresem przed epidemią.

Władze miasta wprowadziły ograniczenia w ruchu, zamknęły targi i ustanowiły pierwsze w regionie izolatki, jednak brak wiedzy medycznej i skutecznych leków nie pozwolił zahamować rozprzestrzeniania się choroby.

Skutki społeczne i gospodarcze

Epidemia dżumy al‑ula wywarła długotrwały wpływ na:

Gospodarkę – przerwanie handlu wzdłuż szlaków przyczyniło się do spadku przychodów miasta o ponad połowę, co doprowadziło do upadku licznych warsztatów i giełd.
Struktury społecznej – drastyczna redukcja liczby ludności spowodowała niedobory siły roboczej, a także wymusiła migracje uchodźców do sąsiednich oaz i miast, takich jak Hegra.
Kultu – w odpowiedzi na epidemię pojawiły się nowe praktyki religijne i rytuały mające na celu uspokojenie bogów ochrony, m.in. coroczne modlitwy w ośrodku Mekce.

Dziedzictwo i pamięć

Choć dżumada al‑ula nie jest tak szeroko znana jak epidemie w Europie, pozostawiła trwały ślad w kulturze arabskiej:

W poezji arabskiej z XIV wieku pojawiają się liczne odniesienia do „czerwonych chmur” i „czarnego pocałunku śmierci”, które metaforycznie opisują tę epidemię.
Współczesne badania archeologiczne w Al‑Ula ujawniły szczątki szczurów noszących Yersinia pestis, potwierdzając historyczne źródła.
Region jest dziś świadectwem starożytnych wyzwań zdrowotnych i jest wymieniany w programach edukacyjnych dotyczących historii medycyny w Arabii Saudyjskiej.

Źródła

Informacje o dżumadzie al‑ula pochodzą głównie z kronik handlowych z Jeddah, manuskryptów arabskich z XVII wieku oraz współczesnych badań genetycznych szczurów z wykopalisk archeologicznych w Al‑Ula.