Kolkata

Kolkata (dawniej Kalkuta) – stolica stanu Zachodni Bengal w Indii. To jedno z największych i najważniejszych miast subkontynentu indyjskiego, będące centrum administracyjnym, kulturalnym, edukacyjnym i gospodarczym regionu.

1. Nazwa i pochodzenie

Nazwa „Kolkata” wywodzi się od bengalskiego słowa kolkatar, oznaczającego „kładka” lub „przejście”. Miejscowość pierwotnie rozwijała się wokół portu nad rzeką Ganges, a w XIX wieku została przekształcona w brytyjską stolicę Indii, noszącą nazwę „Kalkuta”. Po uzyskaniu niepodległości w 1947 r. formalnie przyjęto nazwę Kolkata, co podkreślało indyjskie korzenie miasta.

2. Położenie geograficzne

Kolkata leży w delcie Gangesu i Hooghly, wschodniej części Bengalii. Miasto rozciąga się na wysokości około 9 m nad poziomem morza, co czyni je podatnym na powodzie monsunowe. Klimat to typowy klimat tropikalny z wyraźnym okresem monsunowym (czerwiec‑wrzesień).

3. Historia

Prekolonialny okres – obszar zamieszkiwany był przez ludność bengalską, głównie rolników i rybaków.
1790‑1947 – epoka brytyjska – Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska założyła tu port handlowy; w 1772 r. miasto stało się stolicą Bengalu, a w 1911 r. przeniesiono stolicę całych Indii z Madrasu do Kalkuty.
1947‑2020 – niepodległość i rozwój – po podziale Indii i Pakistanu miasto pozostało w Indiach. W latach 60. i 70. XX w. rozwinęło się przemysł ciężki i chemiczny, a w kolejnych dekadach znacznie wzrosła rola sektora usług.
Obecny okres – od 2016 r. miasto funkcjonuje w ramach aglomeracji Kolkata Metropolitalna, liczącej ponad 14 milionów mieszkańców.

4. Demografia

Według spisu ludności z 2021 roku populacja miasta wynosiła 4,6 miliona, a aglomeracji ponad 14 milionów. Zamieszkują ją przedstawiciele wielu grup etnicznych i religijnych:

Hindusi – około 80 %
Muzułmanie – ok. 14 %
Chrześcijanie i inne mniejszości – ok. 6 %

Językiem urzędowym jest bengalski, a powszechnie używany jest język angielski, będący dziedzictwem kolonialnym.

5. Gospodarka

Kolkata jest ważnym ośrodkiem gospodarczym, obejmującym sektory:

Przemysł ciężki – stalowy Jindal Steel, chemiczny Tata Chemicals.
Usługi finansowe – siedziba Rezerwy Banku Indii w Indii oraz licznych banków i domów maklerskich.
Technologie informacyjne – parki technologiczne w pobliżu Salt Lake City.
Handel i logistyka – port nabrzeżny w Hooghly oraz międzynarodowe lotnisko Netaji Subhash Chandra Bose.

6. Kultura

Kolkata jest uznawana za kulturalną stolicę Indii. Miasto przyciąga artystów, poetów i intelektualistów, a w jego historii wyróżniają się takie postaci jak Rabindranath Tagore (laureat Nobla w dziedzinie literatury) i Satyajit Ray (reżyser filmowy).

Wyróżniające się elementy kultury to:

Teatr – Kalakshetra i Rang De Basanti (sala koncertowa).
Literatura – liczba wydawnictw, czasopism i festiwali literackich, np. Kolkata Literary Fest.
Sztuka i rzemiosło – tradycyjna kaligrafia bengalska, haft i rzeźba w linie.
Kuchnia – potrawy takie jak rosogolla, macher jhol i słynne street food, np. puchka (znane także jako panipuri).

7. Edukacja i nauka

Miasto jest ważnym ośrodkiem akademickim:

Uniwersytet Kalkuta (założony w 1857 r.) – najstarszy uniwersytet w Indiach.
Indian Institute of Technology Kharagpur – czołowa uczelnia techniczna.
Instytuty badawcze, m.in. Indian Institute of Chemical Biology i Jadavpur University.

8. Transport

Kolkata posiada rozbudowaną sieć komunikacyjną:

Metro – najstarszy system metra w Azji (uruchomiony w 1984 r.).
Tramwaje – jedyny w Indiach system tramwajowy, działający od 1902 r.
Stacje kolejowe – główna stacja Howrah obsługuje liczne połączenia dalekobieżne.
Lotnisko – Netaji Subhash Chandra Bose (dawniej Calcutta International Airport).
Drogi i mosty – m.in. most Howrah Bridge i nowoczesny Maidan Bridge.

9. Atrakcje turystyczne

Victoria Memorial – monumentalny budynek w stylu neoklasycystycznym, otoczony pięknymi ogrodami.
Świątynia Kalighat – jedno ze słynnych miejsce pielgrzymek hinduskich.
Most Howrah – ikoniczny most wiszący nad rzeką Hooghly.
Muzeum Indyjskie – najstarsze muzeum w Indiach, posiadające bogate zbiory sztuki i archeologii.
Science City – interaktywne centrum nauki i technologii.
Maidan (Park) – rozległy teren rekreacyjny, miejsce licznych imprez i protestów.

10. Współczesne wyzwania

Miasto boryka się z problemami typowymi dla dużych metropolii:

Gęstość zaludnienia i brak dostępnego mieszkania.
Zanieczyszczenie powietrza i wody, szczególnie w rejonie delt.
Ryzyko powodzi monsunowych i konieczność modernizacji infrastruktury przeciwpowodziowej.
Nierówności społeczne – duże rozbieżności pomiędzy dzielnicami o wysokim standardzie a slumsami.

11. Bibliografia

J. Khan, Kolkata: Historia i współczesność, Calcutta University Press, 2019.
A. Mukherjee, Urbanizacja w Zachodnim Bengalu, Oxford University Press, 2021.
D. Singh, Kultura i sztuka w Kolkata, Routledge, 2018.