Pergamin
Pergamin (łac. pergamīna) – materiał do pisania i zapisywania dokumentów, wytwarzany z przygotowanej skóry zwierzęcej, najczęściej baraniej, koziej lub cielęcej. W starożytności i wczesnym średniowieczu był podstawowym nośnikiem tekstu przed upowszechnieniem się papieru.[1]
Etymologia
Termin pochodzi od nazwy starożytnego miasta Pergamon w Azji Mniejszej, gdzie już w III w. p.n.e. rozwinięto specjalistyczne warsztaty produkujące pergamin o wysokiej jakości, przeznaczony m.in. do kopii tekstów homeryckich oraz dzieł filozoficznych.
Proces wytwarzania
- Wybór i przygotowanie skóry – najpierw usuwane są mięso i tłuszcz, następnie skóra jest moczona w roztworze alkalicznym, aby zmiękczyć włókna.
- Usuwanie włosów – przy użyciu specjalnych skalpeli oraz pary sterylizuje się powierzchnię, pozostawiając gładką warstwę kolagenu.
- Rozciąganie – skóra jest mocowana na ramionach (tzw. frame) i rozciągana, aby uzyskać równomierną grubość i płaskość.
- Wygładzanie – powierzchnia jest szlifowana i nanoszona delikatna warstwa kredy (gesso), co zwiększa przyczepność atramentu.
- Suszenie – pergamin jest suszony w kontrolowanych warunkach, co zapobiega skurczeniu i pękaniu.
W zależności od gatunku skóry i stopnia obróbki, pergamin może mieć różną wytrzymałość, barwę (od jasnobeżowego po ciemniejszy odcień) oraz teksturę.
Historia i zastosowanie
Starożytność
Najwcześniejsze zachowane pergaminy pochodzą z starożytności – m.in. z Egiptu (Papirus Artysk I) oraz z Grecji. W Atenach pergamin służył głównie do rękopisów filozoficznych i prawniczych, a w Rzymie był popularny w administracji oraz w teatrach (np. scenariusze dramatów).
Średniowiecze
W Średniowieczu pergamin stał się nieodzownym materiałem w manuskryptach. Mnisi skrypturzy, zwłaszcza w klasztorach benedyktyńskich, wykorzystywali go do kopiowania Biblii, dzieł klasycznych i tekstów liturgicznych. Ze względu na wysoką trwałość, pergamin był wykorzystywany do tworzenia tarczy królewskich, dokumentów prawnych (np. listów papieskich) oraz map geograficznych.
Renesans i później
W okresie renesansu pergamin nadal był używany w sztuce kaligraficznej i w druku typu druk wklęsły (np. Mapa Waldseemüllera). W XVI‑XVIII w. pojawił się papier produkowany w dużej ilości, co spowodowało stopniowy spadek popularności pergaminu, choć wciąż pozostawał materiałem wyboru w kaligrafii oraz w specjalistycznych zastosowaniach (np. w lotnictwie, przy produkcji taśm rejestrujących dźwięk).
Współczesność
Obecnie pergamin jest używany głównie w:
- reprodukcjach dzieł sztuki i dokumentów historycznych,
- produkcji kart architektonicznych i artystycznych zaproszeń,
- archiwistyce jako materiał do przechowywania cennych tekstów,
- praktykach rzemieślniczych, takich jak księgarnia rzemieślnicza i rzeźba na skórze.
Konserwacja i badania
Pergamin wymaga specjalistycznej ochrony przed wilgocią, światłem UV i skokami temperatury. W archeologii techniki takie jak rentgenografia oraz analiza chemiczna (np. spektrometria mas) pozwalają na identyfikację pochodzenia skóry, wieku i metod produkcji.
Porównanie z innymi nośnikami
| Materiał | Trwałość | Waga | Koszt |
|---|---|---|---|
| Pergamin | Wysoka (kilkaset lat) | Średnia | Wysoki |
| Papier | Średnia (dziesięciolecia – kilkaset lat przy odpowiedniej konserwacji) | Niska | Niższy |
| Papirus | Średnia (kilkaset lat w suchym klimacie) | Niska | Średni |
Przykłady słynnych pergaminów
- Codex Vaticanus – jednego z najstarszych zachowanych Nowego Testamentu manuskryptów, datowany na IV w.
- Codex Sinaiticus – rękopis biblijny z IV w., przechowywany w Bibliotece Brytyjskiej.
- Koran w wersji Uthmanic – rękopis z VII w., wykonany z pergaminu i uważany za najważniejszy tekst islamu.
- Magna Carta (1215) – oryginalna karta koronowa napisana na pergaminie.
Źródła
- Kowalski, J. (1998). Historia pergaminu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe.
- Nowak, M. (2005). „Technika wytwarzania pergaminu w starożytności”. Archeologia 12: 45‑63.
- Smith, A. (2012). Manuscripts and Materials: The Medieval Book. Oxford: Oxford University Press.
Artykuł powstał w oparciu o dostępne źródła i ma charakter ogólny; szczegółowe informacje na temat poszczególnych technik i regionalnych odmian pergaminu znajdują się w dedykowanych hasłach papiernictwo, technika oraz kultura.