Sunnizm
Sunnizm (z arabskiego al‑sunna „nauczanie, zwyczaj”) jest największym nurtem religii islamu i obejmuje około 85‑90 % wyznawców na świecie. Wyznawcy sunnizmu przyjmują jako jedyne autentyczne źródła prawa i doktryny Koran oraz sunnę (tradycję Proroka Mahometa), a także konsensus ummy (społeczności muzułmańskiej) i analogię prawną (qiyasa).
Historia
Termin „sunnicki” pojawił się w VII wieku, po śmierci Proroka Mahometa (632 r.) w kontekście sporu o sukcesję przywódców religijnych i politycznych. Najważniejsze etapy rozwoju sunnizmu:
- Raszydańskie kalifaty (632‑661) – okres, w którym kalifowie z rodziny Alidów nie przyjęli dynastii Umajjadów, co wprowadziło podziały na zwolenników Kalifatu (sunni) i zwolenników roszczeń rodziny Proroka (później szyizm).
- Kalifat Umajjadów (661‑750) – konsolidacja władzy i rozwój wczesnej tradycji sunnickiej, m.in. spisanie hadisów i początkowe formowanie szkół prawnych.
- Kalifat Abbasydów (750‑1258) – rozkwit nauki islamskiej, rozwój czterech głównych szkół prawa (madhabów) oraz teologii (kalam).
- Okres osmański (1299‑1922) – sunnizm stał się oficjalną religią państwa, a osmański Sultani pełnili rolę „kalifa” w rozumieniu sunnickim.
- Współczesność – po rozpadzie imperiów (osmańskiego, osmańskiego, bred) sunnizm rozprzestrzenił się w państwach arabskich, Afryce Północnej i Południowej oraz w Azji Południowo-Wschodniej.
Podstawowe wierzenia i praktyki
Sunnizm przyjmuje pięć filarów islamu, które są wspólne ze wszystkimi wyznawcami tej religii:
- Szahada – wyznanie wiary: „Nie ma boga oprócz Allaha, a Mahomet jest Jego posłańcem”.
- Salat – pięć codziennych modlitw.
- Zakat – obowiązkowy jałmużna dla potrzebujących.
- Sawm – post w miesiącu Ramadan.
- Hajj – pielgrzymka do Mekki przynajmniej raz w życiu, jeśli możliwości na to pozwalają.
Dodatkowo sunnita przywiązuje dużą wagę do:
- Sunny – praktyk i wypowiedzi Proroka Mahometa.
- Hadisów – ich zbiorów uznawanych za autorytatywne.
- Zgromadzeń (jumu‘a) i edukacji religijnej w madrasach.
Szkół prawa (madhaby)
W sunnizmie wykształciły się cztery główne szkoły teologiczno-prawne, zwane madhabami. Wszystkie są uznawane za równoważne i dopuszczalne przez główny nurt sunnicki:
| Szkoła | Założyciel | Region tradycyjny | Charakterystyka |
|---|---|---|---|
| Hanefi | Imam Abu Hanifa (699‑767) | Bliski Wschód, Turcja, Bałkany, Azja Centralna | Najbardziej elastyczna pod względem razy (rozszerzonego rozumowania prawnego). |
| Malickizm | Imam Malik ibn Anas (711‑795) | Północna Afryka, część Arabii Saudyjskiej | Silne oparcie w praktykach mieszkańców Medyny (sunna medyny). |
| Szafiizm | Imam Muhammad ibn Idris al‑Shafi‘i (767‑820) | Egipt, Jemen, Indonezja, Malezja | Systematyzacja metodologii użycia hadisów i qiyas. |
| Hanbali | Imam Ahmed ibn Hanbal (780‑855) | Arabia Saudyjska, Katar, Zjednoczone Emiraty Arabskie | Najbardziej konserwatywna, ogranicza użycie analogii prawnej. |
Różnice z szyizmem
Chociaż sunnizm i szyizm dzielą wspólne podstawy teologiczne, istnieje kilka fundamentalnych różnic:
- Kwestia przywództwa – sunnici uznają pierwszych czterech kalifów (Abubakara, Umara, Usmana i Alego) za prawowitych przywódców wspólnoty, natomiast szyici podkreślają przywództwo imamatyczne pochodzące od Alego i jego potomków.
- Rola sunnah – sunnici przywiązują dużą wagę do tradycji Proroka i jego towarzyszy, podczas gdy szyici kładą nacisk na nauki imamatów.
- Wykład prawa – szyici rozwinęli własne szkoły prawa (np. Ja‘fari), które różnią się od czterech madhabów sunnickich w metodach interpretacji.
- Rytuały i obrzędy – niektóre praktyki, takie jak obchodzenie Aszury, są charakterystyczne wyłącznie dla szyizmu.
Demografia
Według szacunków z 2020 roku sunnizm stanowi:
- ≈ 1,6 miliarda wyznawców na świecie,
- największe skupiska w Arabii Saudyjskiej, Egipcie, Indonezji, Pakistanie, Bangladeszu oraz w Afryce Północnej.
Współczesne ruchy i nurty wewnątrz sunnizmu
Sunnizm nie jest monolitem – istnieje szereg wewnętrznych ruchów, które kształtują jego współczesny wizerunek:
- Salafizm – dążący do powrotu do pierwotnych praktyk pierwszych trzech pokoleń muzułmanów (salaf al‑sawāb).
- Wahhabizm – reformistyczny ruch powstały w XVIII wieku w Arabii Saudyjskiej, ściśle związany z władzą Saudyjską.
- Modernistyczne nurty – próby reinterpretacji prawa islamskiego w świetle współczesnych wyzwań, reprezentowane m.in. przez myślicieli takich jak Muhammad Abduh czy Jamal al‑Din al‑Afghani.
Literatura i źródła
Kluczowe teksty w tradycji sunnickiej obejmują:
- Koran – święta księga islamu.
- Hadisy – zbiory wypowiedzi i czynów Proroka Mahometa, m.in. Sahih al‑Bukhari i Sahih Muslim.
- Kompendia prawa (fiqh) – np. Al‑Umm Imama Abu Hanify, Al‑Muwatta Imama Malika.
- Teksty teologiczne – Al‑Isharat wa’l‑Tashrih Imama Al‑Ghazali, Al‑Tahafut al‑Falasifa Ibn Ruszala.
Podsumowanie
Sunnizm jako najliczniejszy nurt islamski odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu życia religijnego, kulturowego i politycznego w wielu regionach świata. Jego różnorodność – obejmująca cztery główne szkoły prawne, liczne ruchy odsalawickie po modernistyczne – świadczy o zdolności tradycji sunnickiej do adaptacji i ciągłej ewolucji.