Umma

Umma (arab. أُمَّة‎, dosł. „wspólnota”, „naród”) – pojęcie określające wspólnotę religijną i społeczną muzułmanów na całym świecie. W islamie umma jest rozumiana jako jedność wszystkich wierzących, niezależnie od pochodzenia etnicznego, językowego czy geograficznego. Termin ten odgrywa kluczową rolę w teologii, prawie szariatu oraz w historiografii politycznej państw muzułmańskich.

Etymologia

Słowo umma wywodzi się od arabsko‑perskiego rdzenia ʿ-m-m, który oznacza „rodzić” lub „być rodzinnym”. W klasycznym arabskim używano go pierwotnie w znaczeniu „grupa” lub „wspólnota”, a dopiero w kontekście islamu nabrało znaczenia religijnego Islamu.

Historia pojęcia

Pierwsze użycie terminu w odniesieniu do wspólnoty muzułmańskiej pojawia się w Koranie, gdzie werset 2:143 mówi, że muzułmanie są jedną ummą. W początkowym okresie wypełnienia piątą wiek, umma obejmowała głównie Arabów oraz przyjętych wyznawców z sąsiednich plemion.

Wraz z rozprzestrzenianiem się islamu na tereny Afryki Południowej, Azji i Hiszpanii w okresie kalifatów abaskich i osmańskich, pojęcie umma nabrało wymiaru ponadnarodowego. W średniowiecznych traktatach prawnych, zwłaszcza w szariacie, umma była jednocześnie podstawą do tworzenia prawa religijnego oraz politycznego.

Teologiczne znaczenie

W teologii sunnickiej oraz szyickiej umma jest rozumiana jako:

Jedność wiernych pod przewodnictwem kalifa (sunnizm) lub imama (sziazm).
Wspólnota moralna i duchowa, której członkowie zobowiązani są do przestrzegania pięciu filarów islamu.
Wspólnota polityczna, której celem jest zapewnienie sprawiedliwości i dobrobytu zgodnie z naukami Mahometa.

Umma a państwo

W praktyce historycznej umma często mieściła się w granicach państwowych, jednak jej zakres nie zawsze pokrywał się z granicami politycznymi. Przykłady:

Kalifat Rumu (VII‑XIII w.) – państwo o charakterze religijnym, w którym umma tworzyła społeczeństwo obywateli.
Imperium Osmańskie – model, w którym różne grupy religijne, w tym muzułmanie, Żydzi i chrześcijanie, żyły w ramach jednej ummy, ale pod własnym prawem osobistym.
Współczesne państwa islamistyczne – np. Arabia Saudyjska, które deklarują się jako „strażnicy ummy”.

Współczesne rozumienie

Dziś pojęcie umma jest używane w różnych kontekstach:

W dyskursie politycznym – jako argument w debatach o jedności muzułmańskiego świata i roli islamu w polityce międzynarodowej.
W organizacjach pozarządowych i ruchach społecznych – np. w działaniach zakatu i pomocy humanitarnej, które mają na celu wsparcie całej ummy.
W teorii prawa – jako podstawa do rozważań nad zastosowaniem szariatu w systemach prawnych państw, w których muzułmanie stanowią większość.

Kontrowersje i krytyka

Jednostronne traktowanie ummy jako jednorodnej wspólnoty bywa krytykowane ze względu na:

Różnice kulturowe i językowe pomiędzy muzułmanami z Azji, Afryki i Bliskiego Wschodu.
Rozbieżności teologiczne między sunnizmem a sziaizmem.
Polityczne instrumentalizowanie pojęcia w celu legitymizowania władzy lub interwencji militarnych.

Powiązane pojęcia

Powiązane artykuły encyklopedyczne:

Źródła

W oparciu o klasyczne teksty islamskie, współczesną literaturę akademicką oraz opracowania historyczne.