Manieryzm
Manieryzm – nurt w sztuce europejskiej, który rozwinął się w drugiej połowie XVI wieku, przełamując tradycje renesansu i przygotowując podłoże pod barok. Charakteryzował się wyrafinowaną elegancją, skomplikowaną kompozycją oraz dążeniem do wyrażenia artystycznego kunsztu ponad naturalizm.
Geneza i rozwój
Manieryzm wyłonił się w Europie po śmierci Leonarda da Vinci (1519) oraz po zakończeniu wojen włoskich, w okresie, gdy artystom coraz trudniej było utrzymać się w rygorach klasycznego humanizmu. Pierwsze przejawy manieryzmu można dostrzec w dziełach Michała Anioła i Rafaela pod koniec ich kariery, jednak pełna forma nurtu rozwinęła się w latach 1550‑1600.
Charakterystyka
- Elongacja form – wydłużone, nieproporcjonalne postacie, często o podniosłych gestach.
- Komplikowana kompozycja – skomplikowane układy przestrzenne, wielopoziomowe płaszczyzny i nietypowe kąty widzenia.
- Ekspresja emocjonalna – dramatyzm, teatralność oraz podkreślenie wewnętrznego napięcia.
- Wysublimowana kolorystyka – zastosowanie intensywnych, kontrastujących barw oraz subtelnych przejść tonalnych.
- Innowacyjne techniki – eksperymenty z perspektywą, światłem i cieniowaniem, które mają podkreślić artystyczny wyrafinowany styl.
Najważniejsi artyści i dzieła
Do najważniejszych twórców manieryzmu zalicza się:
- El Greco – hiszpański malarz pochodzenia greckiego, znany z dzieł takich jak Widzenie św. Jana i Zaślubiny św. Katarzyny.
- Jacopo Pontormo – włoski malarz, autor Deprawacji świętego Tomasza oraz fresków w kaplicy Elżbieta w Florencji.
- Parmigianino – twórca słynnego obrazu Madonna z długą szyją, będącego kwintesencją elongacji w manieryzmie.
- Giuseppe Turri – architekt, który wprowadził manieryzmem w architekturę, m.in. w kościele San Lorenzo w Rzymie.
- Gian Lorenzo Bernini – choć bardziej kojarzony z barokiem, jego wczesne prace, takie jak Rzeźba Dawida, noszą znamiona manieryzmu.
Manieryzm w architekturze i rzeźbie
W architekturze manieryzm objawia się poprzez skomplikowane fasady, wyolbrzymione elementy klasyczne oraz dynamiczne, nieproporcjonalne proporcje. Przykładem może być kościół San Michele w Bolonii oraz pałac Palazzo Ricci w Florencji.
W rzeźbie manieryzmu dominują wysokie, smukłe figury oraz dramatyczne pozycje, co widać w pracach Giambologna, zwłaszcza w rzeźbie Rzeźba Hermesa.
Dziedzictwo i wpływ
Manieryzm, mimo że nie cieszył się taką popularnością jak renesans czy barok, odegrał kluczową rolę w przejściowym okresie sztuki europejskiej. Jego ekscentryczność i poszukiwanie nowatorskich form wpłynęły na późniejsze nurty, w tym styl rokokowy oraz romantyzm. W sztuce azjatyckiej manieryzm wywarł wpływ na rozwój malarstwa japońskiego w okresie Nanban.
Powiązane pojęcia
Źródła i dalsza lektura
Więcej informacji można znaleźć w następujących opracowaniach:
- J. Białostocki, Historia sztuki, wyd. PWN, 2002.
- M. Bock, Manieryzm – styl i ekspresja, wyd. Książka Artystyczna, 1998.
- R. Meier, From Mannerism to Baroque, wyd. Oxford University Press, 2010.