Oświecenie

Oświecenie (fr. Siècle des Lumières) – nurt intelektualny, kulturalny i filozoficzny, który rozwijał się w Europie w okresie od połowy 1680 roku do wczesnych 1800 roku. Charakteryzował się wiarą w rozum, postęp oraz krytykę tradycji i autorytetów religijnych i politycznych.

Geneza i kontekst historyczny

Korzenie oświeceniowych idei sięgają wcześniejszych ruchów renesansowych i reformacji, ale ich intensywny rozwój nastąpił w Francji, Anglii oraz Niemczech. W Wielkiej Brytanii ważnym impulsem były prace Johna Locke'a i Adama Smitha. W Polsce oświecenie przybrało formę krytyki złamanego ustroju Rzeczypospolitej i przyczyniło się do reform państwowych w drugiej połowie XVIII wieku.

Główne idee oświeceniowe

• Racjonalizm – rozum jest podstawowym źródłem poznania (np. René Descartes).
• Empiryzm – doświadczenie jako podstawa wiedzy (np. John Locke).
• Humanizm – człowiek jako centrum działań społecznych i kulturalnych.
• Naturalizm prawa – prawo naturalne ponad prawem przyjętym (np. Immanuel Kant).
• Tolerancja religijna – krytyka fanatyzmu i obrona wolności wyznania.
• Postęp techniczny i edukacyjny – rola nauki w poprawie warunków życia.

Najważniejsze dzieła i projekty

Wielkim przedsięwzięciem oświeceniowym była Encyklopedia pod redakcją Denisa Diderota i Jeana le Rond d'Alemberta, publikowana w latach 1751–1772. W Niemczech istotny był "Krytyka czystego rozumu" Immanuela Kanta (1781).

Przedstawiciele oświecenia

Europa zachodnia

• Voltaire (fr. 1694–1778) – krytyk religii i absolutyzmu.
• Jean‑Jacques Rousseau (1712–1778) – filozof kontraktu społecznego.
• Denis Diderot (1713–1784) – współredaktor Encyklopedii.
• Immanuel Kant (1724–1804) – twórca krytyki rozumu.

Polska

• Hugo Krzywicki (1736–1792) – autor „Księgi o rozumie i moralności”.
• Ignacy Mierosławski (1737–1791) – uczestnik Komisji Edukacji Narodowej.
• Jan Śniadecki (1756–1830) – matematyk, filozof i reformator szkolnictwa.
• Stanisław Staszic (1755–1826) – działacz społeczny, autor „Uwagi nad pochodzeniem i rozwojem państwa”.

Wpływ oświecenia na Polskę

W Polsce oświecenie przyczyniło się do powstania Komisji Edukacji Narodowej – pierwszej nowoczesnej ministerialnej instytucji oświatowej w Europie (1773 rok). Dzięki reformom wprowadzono nowoczesny system szkolny, podjęto prace nad kodami prawnymi (np. Kodeks Narodowy) oraz wsparto rozwój Akademii Nauk w Wejherowie.

Dziedzictwo oświecenia

Ideały oświeceniowe stały się fundamentem Rewolucji francuskiej (1789), przyczyniły się do powstania nowoczesnych państw narodowych, konstytucji i systemów praw człowieka. W XIX i XX wieku ich wpływ widoczny jest w ruchach liberalnych, socjalnych oraz w rozwoju nowoczesnych nauk przyrodniczych i humanistycznych.

Bibliografia (wybrane pozycje)

• J. K. Voltaire: Listy, wyd. Paryż, 1765.
• J. Denis Diderot: Encyklopedia, tomy I–XV, Francja, 1751–1772.
• I. Immanuel Kant: Krytyka czystego rozumu, 1781.
• S. Stanisław Staszic: Uwagi nad pochodzeniem i rozwojem państwa, 1777.