Przymiotnik
Przymiotnik (z łac. adjectivum) – część mowy w języku polskim, wyrażająca cechy, właściwości, przynależność lub pochodzenie rzeczownika. Przymiotniki łączą się z rzeczownikami w zdaniu, określając ich charakterystykę i zwykle podlegają odmianie przez przypadki, liczby i rodzaje.
Definicja i miejsce w systemie gramatycznym
Przymiotnik jest jedną z części mowy i należy do grupy słów opisujących. W przeciwieństwie do rzeczownika, nie określa on co jest przedmiotem, lecz jaki jest ten przedmiot.
Klasyfikacja przymiotników
- Przymiotniki jakościowe – opisują cechy stałe lub zmienne (np. wysoki, piękny).
- Przymiotniki określające – wskazują na przynależność, pochodzenie lub materiał (np. polski, drewniany).
- Przymiotniki dzierżawcze – wyrażają przynależność do osoby (np. mój, jej).
- Przymiotniki pytające i wskazujące – pełnią funkcję zaimków (np. jaki, ten).
- Przymiotniki nieodmienne – nie podlegają odmianie (np. czerwone w wyrażeniu czerwone wino jako nazwa własna).
Odmiana przymiotników
Przymiotniki odmieniają się przez:
- Rodzaj – męski, żeński, nijaki;
- Liczbę – pojedynczą i mnogą;
- Przypadki – siedem form (mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik, wołacz).
Przykład odmiany przymiotnika wysoki w liczbie pojedynczej:
| Przypadek | Męski | Żeński | Nijaki |
|---|---|---|---|
| Mianownik | wysoki | wysoka | wysokie |
| Dopełniacz | wysokiego | wysokiej | wysokiego |
| Celownik | wysokiemu | wysokiej | wysokiemu |
| Biernik | wysoki | wysoką | wysokie |
| Narzędnik | wysokim | wysoką | wysokim |
| Miejscownik | wysokim | wysokiej | wysokim |
| Wołacz | wysoki | wysoka | wysokie |
Stopniowanie przymiotników
Przymiotniki jakościowe mogą tworzyć trzy stopnie:
- Stopień równy – forma podstawowa (np. wysoki).
- Stopień wyższy – z użyciem partykuły bardziej lub przyrostka -szy (np. wyższy, bardziej wysoki).
- Stopień najwyższy – z użyciem partykuły najbardziej lub przyrostka -naj- (np. najwyższy, najbardziej wysoki).
Niektóre przymiotniki nieregularne mają własne formy, np. dobry – lepszy – najlepszy, zły – gorszy – najgorszy.
Funkcje syntaktyczne
W zdaniu przymiotnik może pełnić następujące role:
- Określenie przydawkowe – stoi przed lub po rzeczowniku, tworząc z nim związek przydawkowy (np. czerwony samochód).
- Określenie orzecznikowe – występuje w roli części orzeczenia, najczęściej po czasowniku „być” (np. Samochód jest czerwony).
- Określenie przyimkowe – występuje po przyimku (np. z wielkim zadowoleniem).
Przymiotniki a język polski w historii
W średniowiecznym języku polskim przymiotniki posiadały bogatszy system odmian i więcej form stopniowania. Z czasem niektóre formy uległy uproszczeniu, a niektóre przestarzałe przyrostki (np. -owaty) przestały być powszechnie używane. Więcej informacji można znaleźć w artykule Historia języka polskiego.
Przykłady użycia
- Piękny kwiat rozkwitł w kwietniu.
- Dom stary, ale przytulny.
- To jest najbardziej fascynująca książka, jaką czytałem w 2021 roku.
Zobacz także
Część mowy | Rzeczownik | Gramatyka | Morfologia języka polskiego | Słowa podstawowe